118’de 1

Altın insanın ilgisini oldukça erken bir tarihte çekmiştir ve ilk çağlardan bu yana insan ile altının ilişkisi tutkuyla ilerlemiştir.

Zenginliğe ve güce işaret eden altının yeri geldiğinde maharetli ellerde işlenerek zarif mücevherlere yahut da görkemli abidelere dönüşmesine antik çağlardan beri şahid olmuşuzdur.

Puabi'nin altın yapraklardan, halkalardan ve plakalardan yapılmış başlığı
Puabi’nin altın yapraklardan, halkalardan ve plakalardan yapılmış başlığı

Milattan önce 3000’li yıllarda Sümer medeniyetinde hem erkeklerin hem de kadınların altın takılar kulandığını biliyoruz. Bir Sümer şehri olan Ur’un kraliçesi olan Puabi’nin mezarı bulunduğunda içinden çıkan altın nesneler insanlık medeniyetini oluşturan uygarlıkların ilk dönemlerinde dahi altının insan hayatında olduğunu kanıtlar nitelikte.

Milattan önceki yıllarda Doğu Akdeniz coğrafyasından ve Mezopotamya’dan çok daha uzakta Güney Amerika’da Nazca medeniyeti de altından saç tüyleri, burun ve alın süsleriyle birlikte maskeler üretmişlerdi.  

Altın aynı zamanda siyasi ve dini nesneler için de sıkça kullanılıyordu. Altın eşyaların bazen ölülerin statü göstergesi olarak ölüler ile birlikte gömüldüğünü de biliyoruz. Özellikle bunlardan en popüleri M.Ö 1332 ve 1323 yılları arasında Antik Mısır’ı yöneten Firavun Tutankamon.

Antik Mısır’da altın taht iktidarın sembolüydü ve o dönemki altın işçiliğinin iyi bir göstergesiydi.

Mısırlılar altını sevseler dahi altını para olarak kullanmadılar. Bunun yerine Mısırlılar arpa gibi tarımsal ürünleri mübadele aracı olarak kullanıyorlardı. Üzerinde tartışmalar olsa da altının ilk kez para olarak günümüz Türkiye’sinde Ege olarak adlandırdığımız bölgede yer alan Lidyalılar tarafından M.Ö. 600’lerde basıldığını kabul ediyoruz. Lidyalıların bir çeşit altın ve gümüş alışımı elektrumdan ürettikleri paraların ardından tarihte pek çok altın ve gümüş para ortaya çıktı.

Aureus

Örneğin Roma İmparatorluğu döneminde altın (aurum), “aureus” adıyla para olarak kullanıldı. Altının periyodik tablodaki kısaltmasının “Au” olmasının sebebi de latince adından kaynaklanmaktadır. Peki ama neden altın tarih boyunca insanların beğenisini toplayan, dinsel, siyasal ve ekonomik alanda kullanılan bir elemente dönüştü? Nihayetinde periyodik tabloda Au dışında 117 tane daha element var ancak simyacılar diğer metalleri altına dönüştürmek için çaba sarfettiler, altını başka metallere çevirmek için değil. Niçin paralar altın olarak basıldı ve bunlara insanlar tarafından değer atfedildi?

Altın paralar da diğer bütün paralar gibi bir değiştokuş aracı, tasarruf aracı veya bir değer standardı olarak iş görürler. Ayrıca yalnızca altın değil pek çok şey para olarak kullanılabilir. Örneğin sömürge yıllarında Kuzey Amerika’da Doğu Woodland kabilelerinde yaşayan yerliler Avrupa’da geçerli olan paraya ilgi duymuyorlardı. Hollandalılar ise siyah beyaz denizkabuklarından oluşan “wampum”ları yerlilerden bir şeyler almak için para olarak kullanmaya başlamışlardı. Ancak yine de yerel bir kabile ile ticaret yapmayacaksanız insanlığın genelinin değer verdiği bir şeyi para olarak kullanmak mantıklı olacaktır çünkü para kullanımında esas olan şey alıcının ve satıcının da paranın mübadele değerinde mütabık olmasıdır.

İktisatta paranın en iyi şekilde işlev görebilmesi için bir takım özellikler aranır. Bunlar:

  • Taşınbilirlik. Paranın bir yerden bir yere taşınmasındaki kolaylığı ifade etmektedir.
  • Dayanıklılık. Paranın çevresel koşullara karşı değerini ve yapısını muhafaza etmesini ifade eder.
  • Bölünebilirlik. Paranın daha küçük birimlere ayrılabilir olabilmesini ifade eder.
  • İstikrar. Paranın değerinin çok fazla değişmemesini ifade eder.
  • Kabul edilebilirlik. İnsanların paranın temsil ettiği değeri yansıttığında hem fikir olduğunu ifade eder.

Bu özellikleri de göz önünde bulundurduğumuzda periyodik cetveldeki pek çok elementin aslında elendiğini ve geriye çok az elementin kaldığını görmek zor olmayacaktır. Örneğin periyodik tablonun sağ tarafında bulunan soy gazlar ve bazı halojenler oda sıcaklığında gaz formunda oldukları için eleyebiliriz. Sonuçta kimse parasının uçup gitmesini istemeyecektir ki cam şişelerde muhafaza edilseler dahi soy gazlar renksiz, kokusuz ve tatsız olduklarından gazın varlığını kanıtlayarak tarafların alış-verişte mütabık olması oldukça zor olacaktır.

Gazlar gibi sıvı elementlerin de kullanımında bir takım zorluklar vardır çünkü sıvı olan 2 element de insan sağlığı için oldukça zararlıdır: civa ve brom. Dolayısıyla para olarak kullanılmaya uygun değildir, benzer sebepten arsenik gibi zehirli elementlerin de kullanımı uygun olmayacaktır. Radyoaktif elementleri de elediğimiz zaman periyodik tablonun giderek daraldığını ve aslında 118 element arasından para olarak kullanılmaya uygun pek element olmadığını görürüz

Bu yazıdaki çoğu bilgi tercüme ve yeniden düzenlemedir. Bu yazıya büyük ölçüde kaynaklık eden metin için: https://www.bbc.com/news/magazine-25255957

Periyodik cetvelin sol tarafındaki alkali metaller yumuşak ve parlak olsalar da kolaylıkla uçucu hale geçebilecekleri gibi oldukça reaktifler su ile bile tepkimeye girebilirler. Büyük ihtimalle insanlar yağmurlu bir günde servetlerinin hidrojen gazı saçarak kimyasının bozuluşunu izlemek istemezlerdi. Aynı şekilde toprak alkali metalleri de tepkimeye müsait yapıdadırlar.

Günlük hayatta bize en çok tanıdık gelen elementler (alüminyum, bakır, demir, gümüş gibi metaller) B gruplarının bulunduğu periyodik tablonun ortasındaki elementlerdir. Bu gruplarda titanyum ve zirkonyum gibi oldukça sert ve dayanıklı elementler de bulunur ki esasında biz paramızın dayanıklı olmasını istesek de işlenmesini engelleyecek sertlikteki yapıları bu elementleri para için uygunsuz kılmaktadır. Antik dönemde altını kolayca işleyebilen insanlarınsa bu elementleri eritebilecek sıcaklığa ulaşabilecek fırınlarının olmaması bu elementlerin de altının yerini tutamayacağının kanıtı olmaktadır.

Bu gruptaki diğer pek çok element de suyla ve havayla temas ettiğinde kolayca paslanır. Demir, kurşun ve bakır zaman içinde korozyona eğilimlidir. Metalleri paslanmaya karşı korayacak şekilde bakım yapmak ise oldukça emek istemektedir. Dolayısıyla yapısı kolayca bozulan elementleri de elemeliyiz.

Bütün o 118 element arasında elimizde kalan soy metallerden oluşan 8 element: platinyum, paladyum, radyum, iridyum, osmiyum, ruteryum, gümüş ve altın.

Soy metaller, doğada nadir bulunurlar ki para birimi yapılacak bir element için nadirlik oldukça önemlidir bu paranın arzının sınırlı tutulmasını sağlar. Ayrıca nadirlik bir elementin değerli olmasına da sebebiyet verir. Alüminyumu kolayca işleyecek teknolojiye sahip olmadığımız dönemlerde alüminyum oldukça değerliydi ki Napolyon sıradan konuklara altın ya da gümüş tabaklarla yemek servisi yaptırırken devlet yemeklerini alüminyum tabaklarda servis ettirirdi. Teknoloji geliştikten sonra alüminyumun bulunması ve işlenmesi kolaylaştığından bugün içtiğimiz içeceklerin kutusu bir zamanlar oldukça değerli bir metalden yapılıyor. Fakat bir metalin de fazla nadir olması yine para yapımı için iyi değildir. Soy metallerden altın ve gümüş haricinde kalanlar oldukça nadirdirler ve bu onları pek çok kişi için ulaşılmaz kılmaktadır.

Altının gümüşe göre avantajıysa kaynama noktasının düşük olması sebebiyle kolaylıkla paraya, külçeye yahut da mücevhere çevrilebilir yapıda olmasıdır. Gümüşün altına göre dezavantajı ise gümüş havadaki kükürtle etkileşime girerek kararmaktadır ancak altın parlak çekiciliğini hava ile temasıyla kaybetmemektedir.

Altının mal ve hizmet alışverişi ortamı için uygun bir seçim olduğunu para yaratacak kadar bol ancak arz dengesizliği yaratmayacak kadar nadir olması, su ile temasında tepkimeye girmemesi ve paslanmaması veya kararmaması gibi özelliklerden anlayabiliriz. Altın yapısını bozmadan zamana karşı oldukça dayanıklılık gösteren bir metaldir. Ayrıca altın çatlamadan dövülebilir, kırılmadan uzatılabilir ve işlemeye oldukça müsaittir. Bütün bunlar göz önüne alındığında altın 118’de 1’dir.

KAYNAKLAR:
MILL Alfred, Ekonomi 101 Çev.: Nurdan Soysal, Say Yayınları, 2018
https://www.bbc.com/news/magazine-25255957
https://www.ancient.eu/gold/
http://sumerianshakespeare.com/117701/118101.html
http://rg.ancients.info/lion/article.html
https://www.aluminum.org/aluminum-advantage/history-aluminum
https://bebusinessed.com/history/the-history-of-gold/

Reklamlar