Endüstrileşme Üzerine Tartışmalar

Tarihteki Devrimler Neden Devrim Oldular?

   İnsanın ekonomik tarihi, toplumların ekonomik performansını temelden değiştiren ve uzun dönemli ekonomik büyümeyi mümkün kılan iki köklü değişim çerçevesinde yazılabilir. Bu iki değişimden ilki M.Ö. 8000 yılda ortaya çıkan ve avcılık-toplayıcılık ile yaşamını sürdüren insanların çiftçi ve çobana dönüştüren “tarım devrimi”, ikincisi ise 18, yüzyılda başlayarak tarımla uğraşan nüfusu hizmet ve mamul mal üreticisi haline getiren “sanayi devrimi”dir. Bu iki değişimi devrime dönüştüren ortak özellik ise bu devrimlerle birlikte nüfus ve refahın doğru orantılı olarak artışıdır.

Endüstri ve Endüstri Toplumu

“Endüstri, sözlük anlamıyla, “Hammaddeleri işlenmiş hale sokup değerlendirmeye yarayan işlem ve araçların tümü” demektir (Meydan Larousse).” [1] Böylece endüstri, tekniğin yardımıyla insan tarafından doğanın değişime uğratılmasıdır.

Endüstri Toplumu ekonomisi endüstriye dayalı toplum biçimidir. Endüstri toplumları, üretimin aile çevresinden ayrılmış büyük işletmelerde gerçekleştiği, akılcı hesap kavramı üzerine kurulu ve işyerlerinde işçi yoğunlaşmasının bulunduğu toplumlardır.

Endüstri Devrimi’nin Diğer Devletlerde Ortaya Çıkmayışının Çin ve Fransa Üzerinden İncelenmesi

  İngiltere, 18. yüzyılın son çeyreğine kadar Fransa ve diğer Kıta Avrupası ülkelerinden bilim ve teknoloji bakımından -özellikle doğa bilimleri açısından- belirgin bir şekilde üstün değildi. Genellikle Fransa’da buluşlar keşfedilir fakat buluşların sonuçlanması kar elde etme amacıyla İngiltere’de gerçekleşiyordu.

 Fransız ve İngiliz milletlerinin tarih içindeki gelişim zıtlıklarına bakacak olursak;

100 Yıl Savaşından Önce: Fransa’da burjuva gelişiminde baskıyı yapan derebeylikti. Kral ile halk derebeyliğe karşı birleştiler fakat zaferin bütün karını toplayan kral oldu. Sonrasında kralın mutlak otoritesine karşı asillerle Vilainlerin bu duruma katlanmaları sürecinde eşitlik duygusu ortaya çıktı. (İngilterede bu gelişimlerin tersi yaşandı.)

100 Yıl Savaşından Sonra: Fransa’nın yıkıntıları ortasında krallık mutlak iktidarını arama çabası içine girdi. İngiltere kralları ise zaferlerine rağmen kanunları önemsiyorlardı. İngiltere’de John Wiclef, Yüzyıl Savaşını öne sürerek kilisenin halktan topladığı harcın aşırılığından dolayı krallığa ve papalığa savaş açtı. İngiltere’de krallık ve Roma Katolik Kilisesi arasındaki çatışmadan Reformasyon Hareketi doğmuştur. (Kral 8. Henry’nin Katolik Kilisesi’nin mallarını satışa çıkarması.) İngiltere’de modern kapitalist devrimi ise Püritenler yaptılar.[2]

 Günümüzde artan ekonomik ve askeri gücü ile dünyanın en büyük ve en dinamik sanayi  ve tarım ürünlerinin üretim merkezi haline gelen ve özellikle endüstri 3.0da büyük atılım gerçekleştiren -bilgisayar ve robotun önem kazandığı zamanda- bir Doğu ülkesi olan Çin’in, neden sanayi devrimini İngiltere’den önce gerçekleştiremediğini analiz etmeye çalışacağız. Analize geçmeden önce doğu ülkelerinden çinin son zamanlardaki dünya ekonomisindeki yerine bakmakta fayda var.

“Dünya çelik üretiminin yarısını, ABD çelik üretiminin sekiz katını, dünya çimento üretiminin %60’ını ve dünya otomobil üretiminin %25’ini gerçekleştiriyor. Çin, şu anda dünyada en fazla patent başvurusu yapılan ülkedir ve toplam patent başvurusu sayısı ABD ve Japonya’nın toplamından fazladır.”[3]

Peki neden Çin sanayi devrimini başlatan ülke olamadı? Pazar ekonomisi eksikliğinden ve özel mülkiyet hakları koruması olmamasından mı? Hayır. Peki asıl nedenler nelerdi sorusunu birkaç maddede özetlemek gerekirse;

  1. Tam batılılaşmayı redderek siyasi istikrarı korurken piyasa odaklı reformların yapılması (deneme-uygulama yöntemi kullanıldı.)
  2. Sanayi reformunun kırsal reformlarla başlaması
  3. Kasaba ve köy işletmelerinin kullandıkları üretim araçları ve teknolojilerin Batıya kıyasla gelişmiş olmaması
  4. İmalat sanayisinin gelişmesini teşvik için hammadde yerine mamul ürün kullanılması ve üretim mallarının ihracatını teşvik etmek için sanayi politikalarının oluşturulması
  5. Altyapı yatırımlarının hükümet tarafından teşvik edilmesi
  6. Kamu kuruluşlarının tam olarak özelleştirilmemesi
  7. Hafif sanayiden ağır sanayiye, emek yoğundan sermaye yoğuna, yüksek tasarruftan yüksek tüketime doğru aşamalı bir endüstriyel yükseltme gerçekleştirilmesi

Son zamanlarda Büyük Çin Sanayi Devrimi’nin gerçekleşmesini sağlayan nedenlere baktığımızda; devletin gücüne güvenmek, doğru sanayi geliştirme politikası izlemek ve piyasa ekonomisinin gelişmesine öncülük etmek Çin’in başarısının sırrıdır. Çin topraklarında yürütülen sanayi devrimi, teknolojik gelişmenin kendisinden değil yetenekli bir merkantilist hükümetin öncülüğünde sürekli olarak pazar yaratılmasından kaynaklanmaktadır.[4]

Endüstri Devrimini Ortaya Çıkaran Koşullar                              

“- Batıda görülen zenginlik birikimi

  – Bu zenginliklerin sermayeye dönüşmesi

   – Özgür işçi emeğinin kendisini piyasaya sunması” [5]

Endüstri Devrimi Neden İngiltere’de Gerçekleşti?

  • Ana topraktan ayrı coğrafya
  • Çevre ülkelerin göç ve savaş yolları üzerinde
  • Deniz yayılmacılığı
  • Zanaat, dokumacılık
  • Zengin kömür yatakları

Kısaca ifade etmek gerekirse “tarih + insan + teknik + coğrafya”[6]

Endüstri Devriminin Kısa Tarihçesi

16. yy. : Ticaret Kapitalizmi (Merkantilizm) / Mübadele – Kolonyalizm

19. yy. : Sınai / Endüstriyel Kapitalizm / Üretim – Fabrika

1890: Emperyalizm / Emek Sömürüsü

20. yy. : Finans Kapitalizmi / Tüketim – Sermaye – Borsa

Endüstri Devrimini Tetikleyen Olaylar

14. yy. : Feodal Kriz

1529-40 : Reformasyon Hareketi (kilise toprağı satışı ve ticari tarım yapan soyluların gücünün artışı)

15. yy. : Kapitalist üretim ilişkileri

15. yy.’ın son çeyreği : Çitleme Hareketleri (yeomanlik ve gentry)

15. – 16. yy. : Coğrafi Keşifler / Akdeniz’den Atlas Okyanusuna (İngiltere, Portekiz, İspanya; Doğu’nun Batı’ya karşı ticaret üstünlüğünü kaybedişi)

16. yy. : Fiyat Devrimi (istikrarlı sermaye birikimi ve feodal aristokrasinin yoksullaşması) / ücretteki artış< fiyat artışı ; kapitalist tarımcı için avantaj

1618 : Protestanlık ahlakının düsturu çalışkanlığın başlıca değer haline gelmesi

1640-49 : İngiliz Devrimi (feodal üstyapı kalktı, burjuva ve mülkiyet hakkına dayalı yeni sistem)

1698 : Buhar makinesi – Thomas Savery

17. – 18. yy : tarıma dayalı kapitalizmin artmasına bağlı olarak tarımda uzmanlaşma arttı. Bunun sonucunda piyasaya bağımlılık arttı ve iç pazar gelişti böylelikle sanayi üretimi teşviki gerçekleşti ve putting-out sistemi ortaya çıktı.

1710 : İlk özel çitleme yasası

1781 : Buhar makinesinin geliştirilmesi – James Watt

1789 : Fransız Devrimi ile sanayi toplumuna uygun siyasal bir yapılanmanın temellerinin atılması

18. yy. : Aydınlanma ile bilimsel bilginin değerinin artması

 1838 : Buharlı geminin Atlas Okyanusunu geçişi

1858 : İngilizlerin Babür İmparatorluğu’nun hazinesini İngiltere’ye getirmesi

Adam Smith ve Ticari Toplumun Oluşumu

İngiltere’nin iktisadi güç olarak etkin rol alışını mülkiyet ilişkileri ve hukuki – yasal güvencelere bağlayan Adam Smith’e göre ticari toplumu doğuran gelişmeler şunlardır:

  1. Meta ilişkisi
  2. Özel mülkiyete dayalı üretim araçları
  3. Anonim pazar
  4. Ücret sözleşmesine dayalı emek gücü

Marx’a Göre Kapitalizmin Ortaya Çıkışı / Sermaye – Ücretli Emek ve Toprak Rantı İlişkisi (Toprak mülkiyeti)

  1. Para, üretim aracı ve geçim aracı sahipleri ile emeklerini satan özgür emekçilerin etkileşimi
  2. İlkel birikim  (15. ve 16. yüzyıllarda İngiltere’de köylünün mülksüzleştirilmesi olayı)

Çitleme Hareketi Nelere Yol Açtı?

  1. Özel mülkiyetin doğuşu
  2. Tarımda bireycilik
  3. Serften özgür emekçiye gidiş
  4. Kapitalist tarım için ucuz iş gücü

Endüstrinin Unsurları

  1. Emek gücü / süreci (emek + ürün + üretim araçları
  2. Sermaye birikimi
  3. Hammadde
  4. Üretim araçları
  5. Piyasa

Endüstri Devriminin Gelişim Süreci

18. yüzyılın ikinci yarısında İngiltere’de ortaya çıkan Endüstri Devrimi ilk defa demir-çelik ve tekstil sektörlerinde başlamıştır. Buhar gücüyle işleyen makine ve araçlar ilk dönemde görülürken sonrasında karşımıza elektrikli ve benzinli makine ve araçlar çıkmıştır.

Endüstri devrimiyle beraber;

Endüstrileşme ile beraber şehirlerin nüfusu artmış-kırdan kente iş için göç sebebiyle- ve tarım eski önemini yitirmiştir. Kendilerine göre daha az gelişmiş ya da gelişmemiş ülkelerin maden yataklarına ve diğer doğal zenginliklerini ele geçirmek isteyen Avrupalı devletler sömürgecilik faaliyetlerine hız kazandırmış ve buna bağlı olarak sanayileşen ülkeler arasında rekabet ortamı meydana gelmiştir. Bu durum da 1. Dünya Savaşı’nın ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Fabrika bacalarından çıkan dumanlar endüstriyel atıklar sonucu çevre kirliliği ortaya çıkmış bu da ekolojik sorunların ilerde meydana gelme riskini arttırmış ve hava kirliliğinden dolayı insanların astım gibi solunum yolu hastalıklarına yakalanma ihtimali artmıştır.   

Duygular körelmiş, monoton bir yaşam ortaya çıkmış, işlerin otomatikleşmesi, robotlaşma ve bireyselleşme ağırlık kazanmış bunun sonucunda da yabancılaşma ortaya çıkmış, seri üretim ve hızlı iletişim gerçekleşmiş ve rasyonalizm baskın konuma gelmiştir. Standartlaşan iş hayatı ve özel hayatta verimlilik, hesaplanabilirlik, öngörülebilirlik ve denetim sermayedarlar için önemli unsurlar haline gelmiş; mesai saatleri arttırılarak artı-değerin yükseltilmesi ve yatırımcının işçinin emeğini gasp süreci ortaya çıkmış. Böylelikle proletarya ya da prekeria grev yaparak ve sendikalaşma hareketleri ile haklarını aramış ve güvence altına alınmasını talep etmiştir. Bu gelişmeler sonucunda sosyalizm ortaya çıkmıştır.

Endüstri Devriminin Aşamaları

  • 1. Sanayi Devrimi

İngiltere’de 1760larda ortaya çıkan ve 1830lara kadar olan dönemi kapsayan bu aşamada kömürün kullanılmasıyla çalışan makineler ve özellikle pamuklu dokuma öne çıkar. Birinci Sanayi Devriminin görüldüğü o yılları betimleyecek olursak 18. yüzyıl İngilteresinde şehirlerde nüfus açısından yoğunluk kazanan işçi sınıfı yani mavi yakalı, yarı vasıflı proletarya fabrikada makinelerin belli bir kısmından sorumlu olarak talimat verilen işinin gereği dişlileri sıkmakla meşgul. Ama ortaya çıkan ürünü ben yaptım diye övünemiyor çünkü aynı ürünün ortaya çıkışında emek gücünü sermayedara satan belki 100 işçi daha onunla beraber farklı kısımlarda çalışarak seri üretimin ortaya çıkışını meydana getiriyor. Dolayısıyla dişliyi sıkan işçi yaptığı ürüne seri üretim yapılan montaj hattında yabancı bir hale gelmiştir. Kapitalist sermayedar ise maksimum karlı üretim ve artı-k değer için malzeme temininden ve emek gücü denetiminden sorumludur. Sağlıksız çalışma koşulları, uzun çalışma saatleri, düşük ücretler özellikle küçük çocukların ve kadınların iş hayatında ezildiği bir dönemi görmekteyiz.

  • 2. Sanayi Devrimi

1870 ve 1914 arasındaki süreci kapsayan bu dönemde belirleyici unsur çelik üretiminin gelişimine bağlı olarak demiryolları gelişmiş, petrol ve türevlerinin ekonomide değeri artmış, haberleşme ve dağıtım kolaylaşmış, elektrik, petrol tabanlı içten yanmalı motorlar ve otomotiv, uçak sektörü önem kazanmıştır. Borsa ve hisse senedi piyasası oluşmuş ve sendikalar ile beyaz yakalıların istihdamında yine aynı dönemde artış görmekteyiz.

  • 3. Sanayi Devrimi

1960lı yıllardan itibaren bilgisayar ve robot teknolojilerinin geliştiği dönemdir.

  • 4. Sanayi Devrimi / Endüstri 4,0

Yapay zeka, üç boyutlu yazıcılar, nesnelerin interneti, sentetik mallar, mikroelektronik teknoloji, biyogenetik üzerine yapılan araştırmalar, lazer teknolojisinin ortaya çıktığı ve sanayi ile ticaretin küreselleşmesine neden olan gelişmelerin ivme kazandığı aşama olarak karşımıza çıkar.

KAYNAKÇA

  • KIVILCIMLI, Hikmet. İlkel Sosyalizmden Kapitalizme İlk Geçiş İNGİLTERE, Sosyal İnsan Yayınları, İstanbul 2011.
  • GÜRAN, Tevfik. İktisat Tarihi, Der Yayınları, İstanbul 2017.
  • HOBSBAWM, Eric. Devrim Çağı 1789-1848, Dost Kitabevi, Ankara 2016.
  • KAYMAK, Muammer. “Sanayi Devrimi Neden İngiltere’de Gerçekleşti? Karşılaştırmalı Bir Makro Tarih Denemesi”, Hakan Mıhcı (Ed.), İktisada Dokunmak, içinde, Phoenix Yayınevi, Ankara 2011, s. 163-185.
  • EĞRİBEL, Ertan., ÖZCAN, Ufuk. Tarihte Doğu – Batı Çatışması, Doğu Kitabevi, İstanbul 2005.

DİPNOTLAR


[1] Baykan Sezer, Batı Dünya Egemenliği ve Endüstri Devrimi, Doğu Kitabevi, İstanbul 1997, s. 87

[2] M. Victor Duruy, Abrégé de l’histoire universelle (Éd.1878), Hachette Livre BNF, Paris 2017, s. 303

[3] Prof. Dr. Wen Yi, Kuşak ve Yol Girişimi Uluslararası İşbirliği Zirvesi Ulusal Düşünce Kuruluşu Forumuna Katkı, Çin Nasıl Başardı: Sanayileşmeyi Başaramayan Ülkelerde Eksik Olan Nedir?, MMO Sanayi Portalı sitesi: https://sanayi.mmo.org.tr/cin-nasil-basardi-sanayilesmeyi-basaramayan-ulkelerde-eksik-olan-nedir/ adresinden alındı.

[4] Age, https://sanayi.mmo.org.tr/cin-nasil-basardi-sanayilesmeyi-basaramayan-ulkelerde-eksik-olan-nedir/

[5] Baykan Sezer, Batı Dünya Egemenliği ve Endüstri Devrimi, Doğu Kitabevi, İstanbul 1997, s. 107

[6] Hikmet Kıvılcımlı, İlkel Sosyalizmden Kapitalizme İlk Geçiş İNGİLTERE, Sosyal İnsan Yayınları, İstanbul 2011, s. 123

Reklamlar