Paranın Dijital Dönüşümü : Kripto Paraya Giden Süreç

Ekmek, metelik, akçe, kimi zaman bir çocuğa verilen harçlık , memura verilen maaş, işçiye verilen ücret, kralların savaş ganimeti paraya dair verilen bu örnekleri çoğaltmamız mümkün. Ancak paranın ortaya çıkışı nasıl oldu? Paranın ortaya çıkışı doğal bir kanun sonucu muydu?  Para nasıl dijitalleşti? Bu yazımda size paranın kısa bir tarihinden ve nasıl dijitalleştiğinden bahsedeceğim.

Basit anlamıyla paranın tanımı, mal ve hizmet satın alırken kullandığımız bir ödeme aracıdır. İlkel toplumlarda özellikle avcı-toplayıcı olan gruplarda  mal ve hizmet edinimi ortaklaşa yapılıyordu ve paraya veya para benzeri araçlara çok ihtiyaç duyulmuyordu. Ancak ürün çeşidi artmaya başladığı zaman bazı malların takas yöntemiyle mübadele edildiğini tarihi kaynaklardan biliyoruz. Biz ekonomide bu takas dönemini trampa (değişim) olarak adlandırıyoruz. Paranın kullanılmadığı bu dönemde insanlar arasındaki takas faaliyetleri ticareti oluşturuyordu.

Takasın gerçekleşmesi için istenen ürüne sahip birinin olması ve bu ürünü başka bir ürün ile değiştirmeye istekli birinin olması gerekliydi.

Örneğin elinde fazladan elma bulunan biri buğday almak istiyor. Bu kişi , fazladan buğdayı olan ve buğdayı elma ile takas etmek isteyen birini bulmak zorundaydı. Bu sebeple insanlar istedikleri şeyi elde edene kadar zorluklarla karşılaşıyordu. İnsanlar istedikleri ürünü almak için ellerindeki ürünün ne kadarının yeterli olduğu konusunda anlaşana kadar sıkı pazarlıklar yapar, yani değiştirmek istedikleri ürünlerin değeri konusunda ortak bir karar vermek zorunda kalırlardı. Genellikle yaklaşık değerlerle takas yapılıyordu çünkü takas yapılacak ürünler bölünebilir ürünler değildi ve ürünler arasında ‘ değer’ problemi vardı. 1 kg elma ile 1 kg buğdayın değeri birbirine eşit miydi? Böylece paranın takasın zorluklarını ortadan kaldırdığını ,doğal bir kanunun olmadığını insan ihtiyaçlarından doğduğunu aynı zamanda düşünsel bir kavram olarak ortaya çıktığını söyleyebiliriz.

Tarihi kaynaklar tarafından bize paranın ilk olarak Lidyalılar tarafından kullanıldığı söylenir. Günümüzde bu bilginin hala geçerliliği vardır ancak paranın Lidyalılardan daha önce de kullanıldığını biliyoruz. Çeşitli dönemlerde  midye kabukları,tuz ve metaller mübadele aracı olarak kullanılmıştır.Örneğin,Aztekler döneminde kahve çekirdekleri ile kahve ağacının zorlu koşullar altında yetiştirilmesinden dolayı kahve çekirdeği değerli kabul edilip para yerine kullanılmıştır.

İnsanlar altın ve gümüş gibi değerli madenleri çıkartmasını sonra bu madenlerin işletilmesini öğrendi.Bu madenler doğada nadir bulunuyordu ayrıca çıkarılması son derece zorluydu. Doğada ender bulunmalarının yanı sıra kolay şekil alabiliyorlardı. Tarihte uzun bir zaman kullanılan altın ve gümüş paralar bölünebilir nitelikteydi. Bölünebilir nitelikli olması ticaretin daha kolay yapılabilmesini sağlıyordu ama ticaretin gelişmesiyle beraber ticaret hacminin büyümesi altın ve gümüş paraların bir yerden başka bir yere taşınmasını zorlaştırıyordu.

Özellikle sanayileşme devriminden sonra yapılan ticaretlerde daha yüksek meblağların el değiştirmesi gerekiyordu.Bunun sonucunda insanlar ticarette altın veya gümüş karşılığı olan çek veya poliçe kullanmaya başladı. Poliçelerin hem taşınabilmesi kolaydı hem de çok maliyetli değildi. İlerleyen dönemlerde poliçelerin yerini banknotlar aldı. İlk banknot ‘Jiaozi’  10.yüzyılda Çin’de  Song hanedanlığı döneminde basılmış olup altın paralarla birlikte kullanılmıştır. 13.yüzyılda Marco Polo gibi seyyahların Çin’den öğrendiği kağıt para Avrupa’da da bilinir hale geldi. Avrupa’da ilk kağıt para Stockholms Banco tarafından 1661 yılında basıldı.Kağıt paranın altın paralar gibi malzemesinden gelen bir değeri yoktur.Üzerinde yazan değeri temsil eder.Yapılan ticaretlerde kağıt paranın kabul görmesi devletlerin koyduğu kanunlarla sağlanır.  17.-19.yüzyıllarda Avrupa’da kağıt paralar ile kağıt serttifikalar yasal otoriteler tarafında basılmıştır ayrıca kullanımı özendirilmiştir.

Paranın Elektronik Ortama Aktarılması

Para ile ilgili yenilikçi çözümler bankacılık sektöründen değil,daha çok telekomünikasyon şirketlerinden geldi. 1851 yılında  ABD’de Printing Telegraph Company adlı şirket kuruldu. Bu tarihten itibaren 500 farklı şirket Pirinting Telegraph Company tarafından satın alındı.Daha sonra ismi Western Union olarak değiştirildi. İlk telgraf New York ile Mississippi arasında 1851 yılında gönderildi. Western Union,1871 yılında iki uzak nokta arasında ilk para transferini gerçekleştirdi. Böylece EFT (Elektronik Fon Transferi) ortaya çıkmış oldu.15 büyük şehir arasında 6 bin dolara kadar diğer küçük şehirlerde 100 dolara kadar para miktarlarının transfer edilebildiği şifreli bir EFT sistemi Western Union tarafından geliştirilerek patenti alındı. 1924 yılılnda ise Western Union ikinci bir keşfe daha imza attı.Yoğun telgraf talebine daha hızlı cevap vermek için müşterilerin daha hızlı ödeme yapacağı  ön ödemeli metal bir kart geliştirdi.

Bretton Woods Anlaşması ile Paranın Standartlaşması

2.Dünya Svaşı’ndan sonra 1944 yılında  devletler , paranın standardını belirlemek için ABD’nin küçük bir kasabası olan Bretton Woods’da toplandılar.Görüşmeler bu kasabada gerçekliştiği için anlaşma Bretton Woods olarak tarihe geçti. Bretton Woods ile birlikte Dünya Bankası ve Uluslararası Para Fonu (IMF) kuruldu. Dünyadaki para birimleri ABD dolarına endekslendi. ABD  dolarının endeksi ise altına bağlandı.Aslında bu bir altın standardıydı. 1 Ons ağırlığındaki  altının karşılığı 35 ABD doları olarak belirlendi. ABD, isteyen ülkelere sabitlenen değer üzerinden  ABD doları karşılığı altın satmayı kabul etti.

1971 yılında ABD doları devalüasyona uğradı ve ABD ekonomik problemerden dolayı altın standartından yani Bretton Woods anlaşmasından çekildi. 1973 yılında ise diğer devletler de Bretton Woods anlaşmasından ayrıldılar.

Bretton Woods anlaşmasının bozulmasından sonra  kartlı ödeme sistemleri yeni dönemi oluşturdu. 1966 yılında ABD’de kredikartı ile bankaların ve tüketicilerin ödeme sistemlerini sağlayan Mastercard finans şirketi kuruldu. Yine ABD ‘de aynı tarihlerde bankalar arası ve bankalarla marketler arası ayrıca uluslararası işletmeler arasında para likiti akışını sağlayan elektronik bankacılık sistemi VISA geliştirildi. Dünya piyasasının çoğunluğuna Mastercard ile Visa Card hakim durumdadır. Bu kartlar sayesinde dünyanın her yerinde sayısız banka ve ticari kuruluş ile rahatça alışveriş yapılıyor. İkisi de birer ödeme sistemidir. Mastercard ve Visa yapılan para transferleri üzerinden pay almaktadır. Tek görevleri bankalar arasında nakit paranın sorunsuz bir şekilde transfer edilmesine yardımcı olmaktır.

Bilgisayarın icadından sonra tüm sektörler dönüşmeye başladı. Bankacılık sektörü birçok problemini bilgisayar aracılığıyla çözmeye başladı. 1973 yılında SWIFT(Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication) sistemi kuruldu ancak 4 yıl sonra fiilen çalışmaya başladı. Tüm dünyadaki bankalar arasında elektronik fon transferi standartı sağlayan bir sistemdir. Swift,bankayı belirten 8 veya 11 haneli bir koddan ibarettir. Döviz hesabına para göndermek ya da para almak istediğinizde bu kodu kullanırsınız.Tüm dünya bankacılık sisteminde Swift kodları standarttır.

Günümüzde insanların yaratttığı para kavramı için artık atomlara ihtiyaç yok.Atların yerini alan buharlı trenlerin ulaşımı kolaylaştırmasına benzer bir devrim bu.Para,1 ve 0 ile ifade ettiğimiz dijital bir veriye dönüştü… [1]

Paranın Üç Dönemi[2]

Para ile ilgili çalışmalarıyla bilinen ‘Before Babylon Beyond Bitcoin ‘kitabının yazarı David Birch, paranın tarihsel sürecini üç döneme ayırıyor.

Para 1.0: Para kavramının 5000 yıl öncesi ortaya çıkışı ile 1871 yılına kadar olan süreç. Bu dönemde para, tohumlar, değerli taşlar, kağıt gibi farklı fiziksel yapılar olarak karşımıza çıkıyor ve sadece fiziksel ortamda varlığını sürdürüyor.

Para 2.0 : 1871’de Western Union’ın telgraf ağı üzerinden resmi olarak elektronik fon transferi (EFT) hizmeti sunmaya başlamasıyla, para tarihte ilk kez fiziksel formunu kaybederek veriye dönüşüyor. 1971 yılına kadar süren ve yaklaşık 100 yıla tekabül eden bu kısa dönem içinde, kredi kartı, ATM gibi parayı yöneten çeşitli araçlar gelişiyor ve hayatımıza giriyor.

Para 3.0: 1971 yılında ABD dolarının altına endekslenmesinden vazgeçilmesi ile birlikte yeni bir dönem başlıyor. Para, artık fiziksel bir karşılığı da olması gerekmeyen, bütünüyle kavramsal bir kabule dönüşmüş bulunuyor.

Nakitsiz yaşamın hızla yükseldiği , çek ve senet kullanımının azaldığı , EFT  işlemleriniz hızla arttığı bir dönemdeyiz. Son yıllarda ise parayla ilgili tartışmaların ana konusu kripto paralardır. Bitcoin gibi kripto paraların paranın tarihsel sürecini ne yönde değiştireceğini anlamaya çalışıyoruz.


[1] David Birch; Before Babylon , Beyond Bitcoin ,9

[2] David Birch; Before Babylon, Beyond Bitcoin


Kaynakça

https://www.bkm.com.tr/wp-content/uploads/2018/06/PARANIN-SER%C3%9CVEN%C4%B0-2.-BASKI.pdf-Ahmet USTA

David Birch- Before Babylon, Beyond Bitcoin

https://www.tcmb.gov.tr/

http://www.spk.gov.tr/ https://www.ekovizyon.com.tr/wp-content/uploads/2017/01/SPK-Bitcoin-Raporu.pdf



Reklamlar