Para Kavramının Değişmesi : BTC

Birinci yazımda paranın kısa bir tarihinden bahsederek elektronik ortama aktarılma sürecini anlatmaya çalıştım. Kripto paraların geleneksel para sistemi ile ekonomiyi dönüştürdüğünü aynı zamanda para kavramını değiştirmeye başladığını söyleyebiliriz. Kripto paraya giden süreçte para türlerindeki dönüşümden de bahsetmek gerekir. İnsanlar, mal ve hizmetlerin mübadele edilmesinde ilk olarak takas yöntemini kullandı. Emtia paraya geçildi ve emtia paralardan sonra altın-gümüş paralar kullanıldı. Daha sonra temsili para olarak adlandırdığımız altın karşılığı bulunan değerli banknotlara ; oradan güvene dayalı ve merkezi otoriteler tarafından kanunlarla korunmuş itibari paraya geçildi derken, paranın evrimi dijital ve sanal olarak dönüşmeye başladı.

Bir paranın değeri yapıldığı üründen geliyorsa bu tip paralara emtia para denir. Tarihin belirli dönemlerinde insanlar için, yaşadıkları döneme göre değerli olan fiziki nesneler emtia para olarak kullanıldı. Günümüzde de kullanılmaya devam eden ve tarihte bilinen en değerli emtia para altındır. Değişim aracı olarak artık kullanılmıyor olsa da ekonomik krizlerde güvenli bir yatırım aracı olarak kullanılmaya devam ediyor.

Temsili paralar, kağıt paraların bir önceki versiyonu olan banknotlardır. Ancak kağıt paralar üzerinde yazılı değeri temsil ederken banknotların üzerinde yazan değeri kadar altın veya gümüş karşılığı vardır. Altına dayalı mali sistemde ; banknot basan merkezi otorite, basılan banknotların değeri kadar sabit bir oranda altın veya gümüş karşılığı bulundurur. Bu sebeble temsili paralar emtia paraya dönüşebilir.

İtibari paraya da en güzel örnek, ilk yazımda da anlattığım Bretton Woods anlaşmasıdır. İtibari parada, paranın değeri yapıldığı üründen gelmez. Paranın standartını ve değerini üzerindeki imza ile devletin koymuş olduğu kanunlar belirler. Bu paraların basımı devletler tarafından merkez bankalarına verilmiştir. Merkez bankaları da kanunlarla yetkilendirilmiştir. Şekil olarak temsili paraya benzeseler de itibari paranın altın veya gümüş karşılığı yoktur.

Dijital paralar , elektronik ortamda saklanabilen aynı zamanda transfer edilen paradır. Banka hesabımızdaki dijital para, kağıt paranın temsilidir.Günümüzde bankaların ulaşılabilir olması aynı zamanda hesap kartı kullanımının yaygın olması fiziki para kullanımını azaltmaya başlamıştır. Bu sebeple dijital para ile fiziki para arasındaki fark da ortadan kalkmaya başlamıştır. Dijital paraların diğer özelliği ise merkezi bir güç tarafından denetlenmesi ve kontrol edilmesidir.

Sanal paralara dijital para diyebiliriz ancak sanal paraların temsil ettiği fiziki bir para yoktur. Sanal paralarla ilgili literatürde çeşitli tanımlamalar vardır.  Genel olarak sanal para, ‘herhangi bir merkez bankası tarafından arz edilmeyen; kişiler tarafından yazılımla bilgisayar ortamında üretilen, karşılığının bulunması şart olmayan, bir değerin dijital temsilidir.’

Kripto para , şifreli olarak güvenli işlem yapmaya yarayan aynı zamanda ek sanal para arzı yapabilen sanal paralardır. Kripto para türevlerinin en önemli temsilcisi Bitcoin’dir. Bitcoin ve türevleri dışındaki paralar , temsil ettikleri ülkenin para birimine dayalıdır ve o ülkenin merkez bankası tarafından düzenlenip denetlenir. Bitcoin ise herhangi bir merkezi otorite tarafından düzenlenip denetlenmez.

Merkezi olmayan kripto paraların kontrolü Blok-Zincir (BlockChain)  işlem veritabanları tarafından gerçekleştirilir. Geleneksel para sistemlerinde ulusal merkez bankaları para politikası araçlarını kullanarak enflasyonist veya deflasyonist zamanlarda para arzında değişiklik yapabilir. Kripto paralarda dolaşıma sunulacak para miktarı, para arzının şekli ve zamanlaması kripto para sisteminin kuruluş aşamasında belirlenir. Bu sebeple merkez bankaları, bankalar veya şirketler kripto para üzerinde denetim yapamadıkları gibi bu para arzını belirleyecek politikalar yapamazlar.

Son zamanlarda gündemde tartışılan önemli bir konuysa kripto para türevlerinin en önemli temsilcisi olan Bitcoin’in ekonomiyi ve para sistemini nasıl değiştireceğidir. Bu bağlamda Bitcoin’in genel özelliklerine göz atalım.

             BITCOIN

Bitcoin, 2008 yılında Satoshi Nakamoto ismiyle “Bitcoin: Uçtan Uca Elektronik Ödeme Sistemi” adlı makale ile tanıtıldı. Bitcoin, dijital para sistemini oluşturan kavramlar bütünüdür. Açık kodlu yazılımcılardan oluşur ve büyük işlemcilerle çalışır. Bitcoin’in fiziki karşılığı yoktur. BTC kısaltmasıyla gösterilir aynı zamanda 8 basamağa kadar bölünebilir. En küçük birime Satoshi  denir. 100 Milyon  Satoshi , 1 BTC’dir.

Bitcoin arzı devletlere, şirketlere veya kişilere bağlı değildir. Herhangi bir merkez bankası tarafından arz edilmediği için bu tip para birimlerinde merkezi denetim olmaz. Ayrıca merkezi temsilcinin olmamasına bağlı olarak ülkelerin ekonomik durumlarından etkilenmez. Geleneksel para sistemlerinde ödeme yaptığımız sistemler (bankalar , aracı kurumlar ,VISA vb.) genellikle merkezi ve  uçtan uca birbirine bağlı bir ağ sistemine sahiptir. Bu sistemde oluşabilecek bir arıza , sistemi tehlikeye atıp kullanıcıları zor durumda bırakabilir. Bitcoin ağı, uçtan uca birbirine bağlıdır ancak merkezi bir ağ sistemi yoktur. Eğer iki ağ arasında bir sorun olursa Bitcoin’in merkezi bir sisteme sahip olmamasından dolayı problem iki ağı etkileyecek, tüm sistem riske girmeyecektir.

BTC  bir merkezden üretilmez. BTC arzı yüksek işlemcili bilgisayarlar tarafından yapılır. Bu işlemi yapanlara madenci  denir. İsteyen herkez ağa girip madenci olabilir ve BTC üretebilir. BTC madencileri arz işlemini yaparken karmaşık olan matematik problemine benzer problemlemlerle karşılaşır. Eğer bu karmaşık ve zor problemi çözerlerse sistem tarafından belirli bir miktar BTC ile ödüllendirilirler. Problem sürekli olarak zorlaşır ve madencilere verilen BTC mikarı düşmeye başlar. Maksimum BTC sayısı sistem tarafından 21 milyon olarak belirlenmiştir. ‘1.Aralık.2016 itibarıyla, 16.018.575 Bitcoin dolaşımdadır. 2041 yılına kadar 4.981.425 Bitcoin ise madenciler tarafından yapılacak olan yeni blok üretimlerine karşılık, madencilere verilerek, Bitcoin arzı yapılacaktır.’[1] Bu sebeple BTC’ nin deflasyonist özelliği vardır. Eğer yeteri kadar Bitcoin olmadığında BTC arz miktarı sabit kalıp talep artarsa , para birimi aşırı değer kazanacaktır.

BTC hesabı açmak için BTC cüzdanına sahip olmak gerekir. Web sitesinden tek tıklama ile Bitcoin cüzdan uygulaması alınabilir. Yazılımı yükleyen bir kişiye açık anahtar, gizli anahtar ve Bitcoin hesabı verilir. Kişiye ait bilgiler ile kişiye ait hesabın güvenliği gizli anahtar ile sağlanır. Gizli anahtarın korunması hesabın devamlılığı için önemlidir. Bu anahtarın çalınması banka hesabımızın çalınması gibi bir şeydir. Cüzdan hesabı ile bir başka hesaba kolaylıkla Bitcoin transfer işlemi yapılabilir. Bitcoin cüzdan adresini bildiğiniz birinin yaptığı tüm işlemleri görebilirsiniz. Banka hesabımızdan bir başka hesaba para transferi yaptığımızda EFT, Havale , Swift  vb. işlemlerle karşılaşabiliyoruz. Ayrıca ödemelerde gecikme de olabiliyor. Bitcoin’e sahip herhangi biri 7/24 başka birisine geleneksel ödeme siteminde belirtilelen işlemleri yapmadan kolaylıkla para transferi yapabilir. Son dönemde edindiğimiz bilgilere göre transfer işlemlerinde komisyonun biraz maliyetli olduğu  yönünde. Ayrıca işlem hızının Visa’ya göre düşük olduğu , altcoinlerin çıkmasının önemli nedeni ise bu iki probleme çözüm olabilmek.

Bitcoin’e dair yapılan tüm işlemler, verilerin işlendiği blok-zincir (blockchain) adını verdiğimiz bir veritabanında yapılır. Blok-zincir bu işlemlerin yapıldığı küresel aynı zamanda dijital bir hesap defteridir. Bitcoin hesabı olan herkes, Bitcoin ağına bağlanarak bu veritabanı uygulamasını indirebilir ve kontrol edebilir. Blok-zincir uygulamasında uçlar vardır ancak bu uçlar merkezi olmayan dağıtık bir ağa sahiptir. Blok-zincir ‘i kendi bilgisayarında tutan uçlara tam uç denir. Bu uçlar kendi doğruladıkları bloktaki işlemleri saklar. Bloğu hazırlayan madenci iş ispatı yapmıştır. Her blok kendinden bir önceki bloğun özetini içerir. Eğer bloğu değiştirmek isteyen kötü bir uç varsa ileriye dönük tüm blokları değiştirerek yeniden iş ispatı yapması gerekecektir. Bunun için devasa işlem gerektiğinden dolayı yapılması mümkün değildir. Bu özellik, Bitcoin’in en güçlü özelliği olarak gösteriliyor.

Yukarıda Bitcoin’in tam olmasa da genel yapısından bahsettik. Bununla birlikte birçok altcoin geliştirilmiştir. Bunların çoğunun başarısı ise Bitcoin’e bağlıdır. Birçok ülkede paranın kripto olarak gelişimi yakından takip ediliyor ve önlemler alınıyor. Bazı ülkeler ise kendi kripto paralarını çıkarmak için çalışmalar yapıyor. Kripto tarzı paraların gelişimi insanların paraya olan tutum ve davranışlarına bağlıdır. Günümüzde nakit para kullanımı yaygındır. Bunun en temel sebebi mahremiyettir. Çünkü insanlar nakit kullanırken kimliklerini ifşa etmek zorunda kalmıyor. Kripto paralarda blokta yaptığınız tüm işlemler görülebilir. Sistem %100 anonimlik sağlamıyor. İnsanlar, alışverişte ödeme yaptıkları zaman bu ödemeyi iptal edip geri alma durumu vardır ama örnek verecek olursak, Bitcoin ile bir işlem yapıldığı zaman bu işlem geri alınamıyor. Kripto paraları kimin üreteciği ise bir problem teşkil ediyor. Geleneksel sistemde para basımı devletler tarafından kanunla yetkilendirilmiş merkez bankalaları aracılığıyla yapılıyor. Devletler, para basmayı bir bağımsızlık simgesi olarak görüyor ve para basma gücünü ellerinde tutmak istiyorlar. Diğer bir problem ise dijital platformlara olan güven duygusudur. Bilgisayar ortamında programlanabilir her şeyin siber korsanlar tarafından tehdit altında olması endişe verici olabiliyor. Nakit kullanımının basit, hızlı ve güvenli olduğu düşünülüyor. Oysa nakit kullanımındaki parayı üretmek; dolaşıma sunmak, saklamak gibi maliyetleri var. Ayrıca nakit paranın suç faktöründe rol oynadığı söyleniyor. Elinize geçen paranın nereden geldiğini bilmiyorsunuz. Bir silah kaçakçısından mı? Ya da teröristten mi? Nakit paranın en önemli sorunlarından birisi bu.

Kripto paralar; özellikle Bitcoin, para kavramının değişmesinde önemli rol oynadı. Kısacası paraya ait dönüşümler yakından takip ediliyor. Paraya olan tutum ve davranışın değişmesi, devletlerin kripto paralara olan politikaları belirlemesi ve bu yönde mevzuat yapması dönüşüm alanındaki en önemli etken olacaktır.

Kaynakça

SPK-Bitcoin-Raporu.pdf erişimi için tıklayın

PARANIN-SER%C3%9CVEN%C4%B0-2.-BASKI.pdf erişimi için tıklayın


[1]  SPK-Bitcoin Raporu Dr. Abdurrahman ÇARKACIOĞLU