MELEZ POLİTİKA: HELİKOPTER PARA

Las Vegas  Lights kulübünün, LA Galaxy ile yaptığı maç arasında helikopterden taraftarlara para atması gibi yada La Casa de Papel’de Profesör’ün İspanya Merkez Bankasına girmek için galeyan çıkarmak adına zeplinden dağıttığı para gibi FED de ekonominin üzerine para dağıttı.

Şu an corona virüsünden dolayı tüketimde oluşan aksama için analistler ve politikacılar, hem talebi canlandıracak hem de ekonominin yapısını iyileştirecek alışılmadık bir politika ile ilgili fikirler paylaşmaya başladılar. Bu yazıda bu fikirlerden en ünlüsü olan para politikasının çaresizliğini anlatacağım.

Bilindiği üzere mal ve hizmetlerin tüketimi veya tüketici harcamaları, ekonominin temel itici güçlerinden biridir. Tüketim harcamaları, dünyanın gayri safi yurtiçi hasılasının %58’ini oluşturmaktadır. ABD ve İngiltere gibi ülkelerde bu GSYİH’larının üçte ikisini temsil ediyor. Dolayısıyla, tüketici harcamaları yavaşlarsa veya durursa, ekonomi büyük sorun yaşar. Şu an dünyada işyerlerinin kapanışlarını ve işten çıkarmaları görüyoruz. Yani tüketici harcamaları büyük bir darbe alacak bu koşullarda. Bu duruma önerilen çözüm ise, hükümetlerin her kişiye ödeme yapmasıdır. Böyle bir kararın verilme sebebi, banka hesabınızda fazladan paranız varsa, gelecek hakkında daha az endişe duyacağınız ve harcamaya daha meyilli olacağınızdır. Bazı hükümetler bunu denemeye başlıyor. Nakit banknot dağıtma geçmişi olan Hong Kong hükümeti, Şubat ayında ülkedeki yerleşik halkına 10000 Hong Kong  doları yani 1280 ABD doları vermeyi planladığını duyurdu. Mart ayında Amerika hükümeti, belirli bir seviyenin altındaki her yetişkine 1200 dolar gönderen bir paket onayladı. 82 milyonluk nüfusa sahip olan Türkiye ise sadece 2 milyon 300 bin haneye 1000 lira yani 143,27 ABD doları destek verebiliyor. Ekonomik güç bu politika için önemli olduğunu da bu rakamlarla görüyoruz. Dünyadaki diğer ülkeler de benzer planları düşünüyor. Ancak, doğrudan nakit aktarma fikri yeni bir fikir değildir. ‘Helikopter para’ terimi, 1969’da pratik bir politika aracı olarak değil, bir düşünce deneyi olarak ekonomist Milton Friedman tarafından üretilmiş, 14. Fed Başkanı Ben Bernanke tarafından da ünlenmişti. Aslında söz konusu olan politikanın ismi “Para ile Finanse Edilen Maliye Politikası”dır. 

Para politikası tek başına ekonomik toparlanmayı desteklemek veya çok düşük enflasyondan kaçınmak için yetersiz olduğunda, maliye politikası potansiyel olarak güçlü bir alternatif sunar. Özellikle faiz oranları sıfıra yakınsa. Bu yüzden parayla finanse edilen mali müdahaleler güçlü bir araçtır. Politikacıların yalnızca acil durumlarda, diğer seçenekler etkisiz olduğu zaman veya gelecekteki istenmeyen sonuçları (örneğin, yolda olan bir borç krizi) tetiklediği zaman başvuracakları tarzdan politikalardır. Şu anki koşullar için her kesimden iktisatçı tarafından desteklenen bir politika aracıdır. Bu politika aracı daha fazla kamu harcamasını sağlayan, vergi indirimi sağlayan ve fazla borçlanmaya karşı nitelikleri olan bir araçtır. Corona virüs krizinin bırakacağı ekonomik etkileri en aza indirmek için zorluğun boyutuyla orantılı hızlı ve iyi hedeflenmiş politikalara ihtiyaç vardı. O yüzden her kesimden destekleniyor. Hızlı ve o boyutta bir politika olduğu için. 

Bu krizden önce merkez bankaları  enflasyonu teşvik etmek için geleneksel olmayan bu aracı kullanırlardı. Ayrıca bu kalıcı/geri dönüşü olmayan helikopter paranın gerçek dünyada uygulanması için   koordineli mali-parasal eylemler gerçekleşmesi gerekir. Yani Merkez Bankası ile Hazine arasında işbirliği ve koordinasyon gereklidir. Şimdi şu da var ama ABD hükümeti ve Hazine, vergi ödemeden hane halklarına 1 trilyon dolar göndermeyi seçerse buna maliye politikası denir. Ancak Fed aynı şeyi yaparsa, buna para politikası denir. Bu  araç makro ekonomik politika karması gibi ama değil de gibi. Hem basit hem karışık ve bu aracın açık bir tehlikesi de var. Bu nedenle ekonomik koşullar önemli ölçüde kötüleşmedikçe açık bir şekilde denenmesi olası değildir. Fakat bir durgunluğa rastlarsak (bu zamanda görüldüğü gibi) hiçbir şey yapmamanın riski daha da kötüdür tabi. 

Helikopter para aslında bir mali operasyondur ama FED’in parmağı da var işte. Demiştim karışık işte biraz. FED’in doğrudan ABD Hazinesi’ne borç vermesini yasaklayan bir yasa var. Bu yasa yüzünden Hazine, FED’deki hesabında pozitif bir bakiye olmadığı sürece harcama yapamaz. Ayrıca merkez bankası federal hükümetin bir ajansıdır ve borcu teknik olarak hükümetin borcu olarak düşünülmelidir. ABD hükümetinin FED’den doğrudan kredi almasını yasaklayan yasadan farklı olarak, FED helikopter para harcaması yapma konusunda da yasal bir yetkiye sahip değil. Ama şöyle bir şey de vardır ki hükümetin helikopter para harcaması yapıp yapamayacağını merkez bankasına söyleme konusunda açık bir yetkisi var. Yani merkez bankası bağımsızlığı ilkesinin açık bir ihlali var burada. Ancak, katı kuralların olağanüstü koşullar karşısında gevşetildiği birçok durum gördük. Ayrıca, merkez bankası bu tür bir programa gönüllü olarak katılmayı kabul ederek resmi bağımsızlığını korumaya devam edebilir.

Ekonomiyle yapılan bu mücadelenin şimdiye kadar neredeyse yeterince vurgulanmayan başka bir boyutu daha var. Sıfır veya negatif reel faiz oranları, yarı kalıcı hale geldiklerinde sermayenin etkin tahsisini zayıflatır ve krizler için zemin hazırlar ve bu tür politikalar hükümetler tarafından sık kullanılırsa etkinliklerini zayıflatabilecek bir enflasyona ve bireysel davranışlarda değişikliklere neden olabilirler. İnsanların tadına baktıktan sonra daha fazlasını istemeye devam edecekleri korkusu da var. Uzun vadede, bu durum kaçak enflasyona yol açabilir. Ancak bu durum bugünlerde enflasyon oranlarının tarihsel olarak düşük seviyelerde olmasına kıyasen daha az endişe verici bir durum.

Tüketici Fiyat Endeksine Göre Küresel Enflasyon / Yıllık Yüzdelik Değişimleri

                                                                                                                      Kaynak: World Bank, 2020

Eğer bir merkez bankası para vermeye başlarsa, karşılık gelen varlığı olmayan borçlar yaratır ve böylece özkaynağını tüketir. İnsanlar da vergilerinin gelecekte bir helikopter para için ödeme yapmak üzere artacağını düşünürler ve gelecekteki bu yükümlülüğü yerine getirmek için paradan tasarruf edebilirler. 2008 Büyük Buhranı sırasında ABD hükümeti, 130 milyon vergi mükellefine ekonomik teşvik ödemeleri olarak adlandırılan 100 milyar dolar vergi indirimi uygulamıştı. Ne yazık ki, para durgunluğun beklemesini durduramadı ve yapılan bir ankette çekleri alan insanların sadece %20’sinin parayı gerçekten harcadığı anlaşıldı. Bu politikaya bir başka itiraz ise bunun uzun vadeli bir çözüm olmamasıdır. İşçilerin işsiz kaldıklarında işlerini sürdürmelerine veya yeni iş bulmalarına yardımcı olmaz ve bir kerelik nakit ödeme kesinlikle sabit bir maaş ödemesi gibi olmaz.

En kötü senaryoda, bu önlemler nihayetinde merkez bankalarına olan güvende bir kayba neden olabilir. Bu da finansal sistemleri zayıflatabilecek bir etkidir. Helikopter paranın harcamaları canlandırması için, kamuoyunun Friedman tarafından düşünce deneyinde tarif ettiği gibi “asla tekrarlanmayacak benzersiz bir olay” olduğuna inanması gerekir. Genel halka para vermek umutsuz bir önlem gibi görünse de, aynı zamanda düşen tüketici talebiyle mücadele etmek isteyen hükümetler ve merkez bankaları için son çare olarak güçlü bir silahtır.

KAYNAKÇA

  1. Bernanke, B. (2016) “What Tools Does the Fed Have Left? Part 3: Helicopter Money”, Brookings Institute, erişim tarihi: 22 Nisan 2020 https://www.brookings.edu/blog/ben-bernanke/2016/04/11/what-tools-does-the-fed-have-left-part-3-helicopter-money/ 
  2. Buiter, W. H.  (2014) “The Simple Analytics of Helicopter Money: Why it Works – Always”, Economics, Cilt. 8,  DOI: org/10.5018/economics-ejournal.ja. 2014-28, erişim tarihi: 22 Nisan 2020 https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2484853 
  3. Belke, A. (2018) “Helicopter Money: Should Central Banks Rain Money from the Sky?” Intereconomics 53, 34–40 erişim tarihi: 22 Nisan 2020  https://doi.org/10.1007/s10272-018-0716-9 
  4. Νikolaos A. (2017) “Eurozone Debt Monetization and Helicopter Money Drops: How Viable can this be?”Journal of Central Banking Theory and Practice | Volume 6: Issue 3, Department of Economics, University of , Thessaly, Greece erişim tarihi: 22 Nisan 2020  https://doi.org/10.1515/jcbtp-2017-0018 
  5. Skidelsky, R. (2016) “Helicopter Money Is in the Air”, Project Syndicate, erişim tarihi: 22 Nisan 2020 https://www.project-syndicate.org/commentary/helicopter-money-in-the-air-by-robert-skidelsky-2016-09?barrier=accesspaylog 
  6. Fullwiler, S. (2015) “What Is Helicopter Money, Anyway?”, Posted to New Economic Perspectives, erişim tarihi: 22 Nisan 2020 https://www.researchgate.net/profile/Scott_Fullwiler/publication/281852896_What_Is_Helicopter_Money_Anyway/links/55fb7de908aeba1d9f3a121f.pdf 
  7.  Galí, J. (2020) “Helicopter money: The time is now”, CREI, Universitat Pompeu Fabra and CEPR, erişim tarihi: 22 Nisan 2020 https://voxeu.org/article/helicopter-money-time-now 
  8. Derviş, K. (2016) “Time for helicopter money?” Project Syndicate, erişim tarihi: 22 Nisan 2020 https://www.project-syndicate.org/commentary/coordinated-monetary-policy-revive-growth-by-kemal-dervis-2016-03?barrier=accesspaylog 
  9. Irwin, N. (2016) “ Helicopter money: Why some economists are talking about dropping money from the sky”, The New York Times, erişim tarihi: 22 Nisan 2020  https://www.nytimes.com/2016/07/29/upshot/helicopter-money-why-some-economists-are-talking-about-dropping-money-from-the-sky.html