Adorno’nun Kültür Endüstrisi Kavramının Sosyolojik Perspektiften Analizi

GÜÇLÜNÜN KÜLTÜRE DAYATIMI: “TİPİK insanlar

Bu çalışmada Theodor Adorno’nun Kültür Endüstrisi – Kültür Yönetimi adlı kitabından Kültür Endüstrisi: Kitlelerin Aldatılışı Olarak Aydınlanma metni değerlendirilecektir. Metinden yola çıkılarak kültür endüstrisi kavramı tanımlanacak ve bu makalede tartışılanlar masaya yatırılarak yazarın temel problemleri, bu sorunları temellendirirken geliştirdiği dayanaklar ve zihnimizde metnin bıraktığı izlenimler makale bağlamında ele alınacaktır. Böylelikle kültür endüstrisi kavramsallaştırması vasıtasıyla kültürel bir inceleme yapılması hedeflenmektir.

Makale ele alınmadan önce yazarın geldiği ekol ve düşünce altyapısına değinmenin faydalı olacağını düşünüyorum. Adorno, Frankfurt Okulu’nun kurucu ve öncü isimlerindendir. Bu okula mensup bireylerin temel gayeleri -Adorno’da da görüldüğü gibi- Yahudi aydınlanması sürecinde varlıklarını entelektüel birikimleriyle sağlamak ve kendi alanlarından dışarı çıkmaktır. Marksist, sosyalist bir çerçeve olarak okulun özgül yaklaşımı kültür endüstrisi kavramsallaştırmasında da karşımıza çıkar.

Kavramsallaştırmanın temeline bakacak olursak; endüstri süreci, bireylerin ihtiyaçları doğrultusunda hammaddeyi işlemeyi ve kullanabilir hale getirmeyi kapsarken kültür kavramı tarihsel ve toplumsal gelişme süreci içinde yaratılan her türlü değerlerle bunları kullanmada, sonraki kuşaklara iletmede kullanılan, insanın doğal ve toplumsal çevresine egemenliğinin ölçüsünü gösteren araçların tümünü içerir. Bu hususu da belirttikten sonra kültür endüstrisi kavramsallaştırmasını tanımlayabiliriz. Kültür endüstrisi kültürün üretiminde endüstrinin hali hazırdaki olanaklarının kullanılması ve mevcut kültür üretiminin bir endüstri eylemi olarak algılanmasıdır.

Kültürün kendisinin bir endüstri ve kültür ürünlerinin de metalar haline geldiği iddiası kültür endüstrisi kavramının ortaya çıkışına kaynaklık eder. Bu kavramlaştırma, bir anlamda sistemin (kapitalizmin ve endüstri toplumunun) kendini her düzeyde, altyapıda ya da üst yapıda nasıl yeniden ürettiğini ve meşrulaştırdığını açıklayan bir yolu takip eder. Kültür endüstrisinde anlatılan temel mesele kültürel ürünlerin standartlaştırılarak ve farklılıkların marjinalleştirilerek bu ürünlerin tanıtılma ve dağıtım tekniklerinin rasyonelleştirilmesidir.

Endüstri süreci ile ortaya çıkan metalaşmış kültür ve içinde bulunduğumuz sistem, bizim özgür olduğumuzu düşünmemizi ister; ancak gerçekte birey özgürleşirse sistemin çarklarının bozulacağının, kurulmak istenen düzenin dengesinin sapacağının sistemi meydana getirenler farkındadır. İnsana tercih, seçim hakkı olarak sunulan ‘özgürlükler’ aslında sistemin işleyişine zarar gelmesini önlemek amacından başka bir şeyi ifade etmez.

Temas edilen konulardan biri bireyin bu ‘modern’ sistem içerisindeki konumu. Daha da açmak gerekirse, insanın kendini ne kadar özgür bir özne olarak açıklasa da aslında sistem içerisindeki pozisyonunun kar amacıyla işlevleri açısından tanımlanan bir nesne olduğudur.

Kapitalizm yalnızca ürün ortaya koymaz aynı zamanda emeğiyle ürünün meydana gelişinde aktif rol oynayan kesimi de kendisine hizmet eder hale getirir. Bu sistem insanın tek tipte, tek boyutlu olarak düşünmesini hatta olaylar karşısında sorgulama yapmaksızın durumu kabullenmesini kişiye dayatır; böylece fikirleriyle yeşeremeyen insan, etrafına ve kendisine olan farkındalığını arttıramaz. Bu durumu insanın kendi yarattıklarının etkisinde kalarak sistemin belirlemiş olduğu çözümün kuşaklar tarafından sorgulanmaması ve bireyin aktarıma dahil olma süreci olarak düşünebiliriz. Bu sistem ile kültür, özne olarak toplum ve bireyin ortaya çıkardığı bir şey olmak yerine bir endüstri elemanı olarak kar güdüsü ile üretilir.

Toplumsallaşma sürecinde okullar vb. gibi kurum ve yapılar aracılığıyla birey sisteme entegre edilir. Bu sistemin ideolojisi toplumdaki egemen güçlerin zihniyetine bağlı olarak gelişir. Topluma dahil etme yapılarıyla birey kendini içerisinde huzurlu hissedeceği bir yuva ihtiyacını gidermekle kalmaz aynı zamanda benimsetilmek istenilen ideolojinin bir parçası olur; üstelik bu süreç DİAlar[1] aracılığıyla kişinin rızasıyla gerçekleşir. Şartlar değiştiğinde kişinin rızasının yerini baskı/zor alabilir; buna örnek olarak otoritenin ideolojisine aykırı olarak meydana gelmiş ürünlerin ortadan kaldırılmaya çalışılmasını verebiliriz. (Baskı söz konusu ise kişinin özgürlüklerinin sonlanacak düzeyde kısıtlanabileceği unutulmamalıdır.)


[1] DİA: Devletin ideolojik aygıtları

Kültür endüstrisine birkaç örnek verebiliriz:

  1. Frankfurt Okulundan gelen Adorno’nun Hitler’in siyasal propaganda aracı olarak benimsediği radyoya karşı tutumunun pek iyimser olmaması. (Bu örnekte radyo, iktidarın düşüncelerini yansıtması açısından Adorno tarafından eleştirilir.)
  2.  ABD’nin Hollywood filmlerini kullanarak sinema aracılığıyla Japonya’ya atom bombası atmasını haklı bir gerekçeye dayandırmak için çaba sarf etmesini söyleyebiliriz. (Sanat için sanat anlayışı yerine sanatın kar kazanmak için yapıldığının göstergesi olarak makale bağlamında eleştirilebilir.)

Bu açıklamalar akabinde bir eleştiri yapmak gerekirse;

  1. Makalede ele alınan özgürleştirme meselesini irdelediğimizde karşımıza çıkan nokta bizim önümüze gelenin sınırlandırıldığı mevzusudur; fakat buradaki hususa bir anti-argüman olarak sunulana değil, ulaşabilirliğe odaklanmak gerektiğini söyleyebilirim. Sonuçta böyle bir modern dönemde bilgiye en hızlı ve en kolay şekilde sistemin ürettiği yapılar sayesinde ulaşabiliyoruz. –İnternette arama motoruna bir kelime girdiğimizde binlerce sonucun ortaya çıkması durumu-
  2. Metni okurken metnin bize düşündürdüğü temel paradoks ise ‘kültür mü bizi şekillendiriyor yoksa biz mi kültürü?’ sorusu. Kültürü normal şartlarda üreten insan ancak kapitalizmin yarattığı kültür endüstrisi kavramıyla sistemin kendisi bize yön veriyor.
  3. Metinde popüler kültürün değerlendirilmesine rastlıyoruz ve bana kalırsa kişinin beyninde yeni ufuklar, pencereler açması açısından okunabilir bir metin karşımızda.
  4. Kültür endüstrisi kavramlaştırması, sonuç olarak, hem derin yapısı hem de gündelik yaşamdaki mekanizmaları itibarıyla yabancılaşmanın nasıl meydana geldiğini, üretim ve tüketim süreçlerinin bütünlüğünde anlama ve değerlendirme olanağı sunmaktadır. Bu bağlam içerisinde metnin isminin kültür endüstrisi olmasını Adorno’nun kültür ürünlerini tamamen özne olarak toplumun üretmediği bir şey olarak görmesi ve bu ürünleri araçsallığın yarattığını düşünmesi açısından yorumluyorum.

KAYNAKÇA:

Theodor W. Adorno, “Kültür Endüstrisi: Kitlelerin Aldatılışı Olarak Aydınlanma”, Kültür Endüstrisi-Kültür Yönetimi, çev. Nihat Ülner, İstanbul: İletişim Yayınları, 2007, s. 47-107.

SÜRDÜRÜLEBİLİR BİR DÜNYAYA: COVID-19 VE EŞİTSİZLİK DİYALEKTİĞİ

İletişim Başkanlığı'ndan 9 Mayıs KOVİD-19 tablosu

2019’un son günlerinde Çin’in sınai bölgesi Wuhan’da ortaya çıkan Covid-19 adlı virüsün neden olduğu salgın, çok kısa bir süre içerisinde tüm tedbirlere rağmen küresel bir nitelik kazanmış ve günümüzde 188 ülkeyi etkileyen bir pandemi haline gelmiştir. Halen (15 Haziran 2020) tüm dünyada vaka sayısı 7 milyonu, yaşamını kaybedenlerin sayısı da 400 bini geçmiş durumdadır.

Salgının sağlık sistemi üzerindeki tüm dünyada meydana getirdiği kaosu azaltmak, hayatları korumak ve enfeksiyon eğrisini yavaşlatmak için, hükümetler acil tedbirleri devreye almışlardır: Sosyal uzaklaşma, karantina, sokağa çıkma yasakları, mal ve insan hareketliliklerinin geniş ölçüde kısıtlanması, vb. Peki alınan önlemler pandemi sürecinde neleri beraberinde getirdi? Gelin, birlikte bu konuyu biraz açmaya çalışalım.

Okumaya devam et “SÜRDÜRÜLEBİLİR BİR DÜNYAYA: COVID-19 VE EŞİTSİZLİK DİYALEKTİĞİ”

KENTE DAİR BİR PERSPEKTİF : ZENGİN – FAKİR UÇURUMUNUN KENTE YANSIMASI

   Bu çalışmada David Harvey’in Sosyal Adalet ve Şehir kitabına dair bir inceleme yapılacaktır.

YAZAR HAKKINDA

  1935’te İngiltere’de doğdu. 1961’de Cambridge Üniversitesi’nde coğrafya alanında doktorasını tamamladı. Bristol Üniversitesi’ndeki çalışmalarının ardından 1969’da ABD, Baltimore’daki Johns Hopkins Üniversitesi’ne geçti. 2001’de City University of New York’ta çalışmaya başladı. Çalışmaları sosyal ve politik tartışmalara büyük katkıda bulunmuştur. Küresel kapitalizmin, özellikle de neoliberal biçiminin, eleştirisine sosyal sınıfın ve Marksist metotların ciddi metodolojik araçlar olarak geri getirilmesine yardımcı olması ile anılmaktadır. Harvey’in çalışmalarının en önemli özelliği, Marksist kurama uzamsallık fikrini dahil etmesi, eklemlemesi olmuştur.

Okumaya devam et “KENTE DAİR BİR PERSPEKTİF : ZENGİN – FAKİR UÇURUMUNUN KENTE YANSIMASI”

MODERNİZMİN VİCDAN”SIZI”

GİRİŞ

  Bu çalışmada Charles Dickens’ın “Zor Zamanlar” adlı eseri modernite bağlamında ele alınacaktır. Değerlendirme sürecinde yer yer eserden ve çeşitli kaynaklardan alıntılar verilecek olup metin dipnotlarla zenginleştirilmeye çalışılacaktır. Böylece sanayi devrimiyle ortaya çıkan toplumsal, ekonomik ve kültürel birçok gelişme modernizm ile bağlantılı olacak şekilde bu kitap özelinde analiz edilecektir.

Okumaya devam et “MODERNİZMİN VİCDAN”SIZI””

TÜKETİMDEKİ GİZLİ ÖZNE

Bu çalışmada ihtiyaç kavramı bağlamında tüketim olgusu ele alınarak tüketim toplumu analiz edilecektir.

İhtiyaç neye denir ve satın aldığımız her ürün ya da hizmet ihtiyacımızı karşılamak amacına mı hizmet etmektedir?

İhtiyaç kavramını tanımlarsak;

“İnsanların yaşayabilmeleri için doğal ve toplumsal gerekliliklerin tümüdür.”

“Maddi ve manevi benliğimizde duyduğumuz ve gidermeye çalıştığımız yokluk hissidir.

“Tatmin edildikleri sürece haz, tatmin edilmedikleri zaman ızdırap veren her şeydir.” (Pekcan, 2003, 525-526)

Pekcan, Ali (2003), “İhtiyaç Kavramı ve İbn’i Haldun’un Umran Teorisi’ne Etkileri”, İslami Araştırmalar
Dergisi, Cilt:16, Sayı:4, (525-526).
Okumaya devam et “TÜKETİMDEKİ GİZLİ ÖZNE”

TÖNNİES’TEN BİR SESLENİŞ: YAŞAMDAKİ DÖNÜŞÜM

“Tönnies’in hayatı ve düşüncelerini etkileyen temel faktörler şöyle sıralanabilir:

-Köy hayatını anlamasına yardımcı olan çiftçi kökeni,

-Yeni bir evrensel din fikrine ilgisine ve ahlaka vurgusuna ilham kaynağı oluşturan annesinin Lutherci kökeni

-Weber, Durkheim gibi çağdaşları ve özellikle Alman Sosyoloji Derneği’ni birlikte kurdukları Georg Simmel ve Werner Sombart

-Siyasal sempatileri. Tönnies, aslında muhafazakâr bir tabiata sahip olsa da, sosyalist ve milliyetçi hareketlerle aktif olarak ilgilendi.”[1]

Okumaya devam et “TÖNNİES’TEN BİR SESLENİŞ: YAŞAMDAKİ DÖNÜŞÜM”

Endüstrileşme Üzerine Tartışmalar

Tarihteki Devrimler Neden Devrim Oldular?

   İnsanın ekonomik tarihi, toplumların ekonomik performansını temelden değiştiren ve uzun dönemli ekonomik büyümeyi mümkün kılan iki köklü değişim çerçevesinde yazılabilir. Bu iki değişimden ilki M.Ö. 8000 yılda ortaya çıkan ve avcılık-toplayıcılık ile yaşamını sürdüren insanların çiftçi ve çobana dönüştüren “tarım devrimi”, ikincisi ise 18, yüzyılda başlayarak tarımla uğraşan nüfusu hizmet ve mamul mal üreticisi haline getiren “sanayi devrimi”dir. Bu iki değişimi devrime dönüştüren ortak özellik ise bu devrimlerle birlikte nüfus ve refahın doğru orantılı olarak artışıdır.

Okumaya devam et “Endüstrileşme Üzerine Tartışmalar”