TCMB ve Para Politikası

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) Tarihçesi

Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Türkiye’de Kurtuluş Savaşı mücadelesi verilmiş ve kazanılan bağımsızlık, ekonomik bağımsızlıkla güçlendirilmek istenmiştir. Ekonomiyle ilgili meselelerin konuşulması için 1923’de İzmir İktisat Kongresi toplanmıştır. Ekonomiye dair kararlar alınmış ve “milli devlet bankası” kurulması için çalışmalar başlatılmıştır. Dönemin Maliye Bakanı Abdülhalik Renda, merkez bankası kurulması için meclise kanun taslağı vermiştir. Ardından kanun taslağı mecliste kabul edilmiştir. Hükümet, merkez bankasının kurulması için yasa tasarısı hazırlamıştır. Yasa taslağı hazırlanırken yerli ve yabancı birçok uzman kişinin görüşlerine başvurulmuştur. Yasa, TBMM’de kabul edilerek 1715 sayılı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kanunu adı ile 30 Haziran 1930 yılında Resmi Gazete’de yayımlanmıştır. TCMB, 3 Ekim 1931 tarihinde faaliyete başlamıştır.

Merkez bankasını diğer bankalardan ayıran en önemli fark, kanunla kurulmuş olmasıdır. Kanun yetkisiyle, merkez bankasına para politikasını belirlemede bağımsız araç kullanımı verilmiştir. Merkez bankası para politikası araçlarını kullanarak para politikasını belirler. Temel amaç ise fiyat istikrarının sağlanmasıdır. Bu amacın yanında, finansal istikrarın sağlanması için tedbirler almak ve fiyat istikrarını sağlama amacı ile çelişmemek şartıyla Türk Hükümeti’nin büyüme ve istihdam politikalarına destek vermek, merkez bankasının görevleri arasında yer alır. Para politikasına dair karar alınırken, temel makro ekonomik değişkenler incelenir. Ekonomik büyüme, istihdam ve enflasyon verileri para politikasının duruşunu belirleyen temel makro ekonomik değişkenlerdir. Ayrıca, merkez bankası para arzını belirleyen birincil aktördür. Bankalar ve özel sektörde para arzını belirleyen aktörler arasında yer alır ancak bu iki aktör birincil aktöre bağlıdır.

Fiyat İstikrarı ve Enflasyon

Enflasyon, bir ekonomide fiyatlar genel düzeyinde meydana gelen sürekli artışlardır. Fiyatlarda meydana gelen tek seferlik artışlar, enflasyon tanımına uymamaktadır. Yani fiyat artışları süreklilik arz etmelidir. Merkez bankası enflasyonu kontrol ederek, fiyat istikrarını sağlamaya çalışır.

Fiyat istikrarı, para politikasının uzun dönemdeki amacı olan büyüme ve istihdam hedeflerinin gerçekleşmesi için düşük oranlı ve istikrarlı enflasyon oranını ifade eder. Yine de bu fiyatın hiç değişmeyeceği anlamına gelmez. Fiyatlar genel seviyesindeki uzun süren artış ile düşüş (deflasyon) eğiliminin kontrol altına alınmasını ifade eder. Böylece Türk lirasının satın alma gücü korunur, paraya olan güven artar.

Enflasyonun Nedenleri

1) Talep Enflasyonu: Bir ekonomide toplam talebin, toplam mal ve hizmet arzından büyük olmasıyla meydana gelen enflasyon türüdür.                                                                           

2) Maliyet Enflasyonu: Üretimde girdi fiyatların yükselmesi, petrol fiyatlarının artışı ve doğal afetler gibi nedenler üretim maliyetlerinde artış yaşanması sonucu ortaya çıkar.                

3) Para Arzı: Ekonomide para arzının artması tüketim ve yatırım harcamalarını artırarak, fiyatlar genel düzeyini arttırır.                                                                                                          

4) Beklentiler: Ekonomik karar birimlerinin, ileride fiyatlar genel düzeyinin artmaya devam edeceği yönünde beklentileri olursa enflasyonun oluşmasına neden olur. Mal ve hizmet fiyatları da bu bağlamda artmaya başlar.

Merkez bankası daraltıcı ve genişletici para politikası uygulayarak piyasadaki para arzını belirler. Bu politikalar sonucu toplam talep etkilenir. Genişletici para politikasında düşük faiz oranlarıyla kredi hacmi genişler ve toplam talep artar. Daraltıcı para politikasında yüksek faiz oranlarıyla kredi hacmi daralır ve toplam talep azalır. Toplam talep değişimleri ekonomik faaliyetleri ve enflasyonu etkiler. Bu nedenle TCMB, Türk Hükümeti ile birlikte enflasyon hedeflemesi yapar. Bu hedefleme doğrultusunda para politikası duruşu belirlenir. Enflasyon hedeflemesi 3’er yıllık dönemler halinde yapılır. Enflasyon hedefi olarak tüketici fiyat endeksinin (TÜFE) sene sonu yıllık değişim oranına bakılır. Enflasyon hedeflemesinde 2 puan üstü ve altı belirsizlik aralığı belirlenir. Bunun sebebi ise Merkez bankasının hesap verme sorumluluğudur. Eğer yıl sonu enflasyon oranı belirsizlik aralığı dışında oluşur ise TCMB tarafından Türk Hükümeti’ne açık mektup yazılır.

Para Politikası ve Para Politikası Kurulu

Merkez bankası, piyasadaki son likidite kaynağıdır. Bunun anlamı; bankalara ve piyasalara para aktarabilir aynı zamanda para talep edebilir. Para piyasasındaki arz ve talep dengesini etkilemek üzere merkez bankasının kullandığı çeşitli para politikası araçları bulunmaktadır. Zorunlu Karşılık Oranları, Reeskont Oranı, Açık Piyasa İşlemleri ve 1 Haftalık Repo temel para politikasının temel araçları olarak sıralanabilir. Politika faizi ise 1 haftalık repo ihale faizi olarak belirlenmiştir.

1 haftalık vadeli repo faizi, kısa vadeli menkul kıymetin belirlenen bir dönem sonunda satıcısı tarafından geri alınmasıdır. Menkul kıymetler; devlet tahvili, hazine bonosu, banka bonosu, borsada işlem gören borçlanma senetleridir. TCMB’nin 1 hafta vadeli olarak açtığı repo ihalesinde, bankalar ellerindeki mevcut menkul kıymetleri merkez bankasına belirli bir vade karşılığında repo ediyorlar. Bunun karşılığında bankalar likidite elde ediyor. Vade sonunda, aldıkları likiditeyi faiziyle birlikte merkez bankasına geri veriyorlar ve menkul kıymeti geri alıyorlar. Merkez bankasının bu işlemi uygulamasındaki amaç banka ve finansal kurumların; piyasada uyguladıkları faiz oranını, bankalardan alınmış olan kredi miktarını, hisse senetlerini ve döviz piyasasını etkiliyebilmesidir.

Para politikası kurulu (PPK), para politikası kararlarının alındığı organdır. Başkan, başkan yardımcıları, banka meclisi arasından seçilen bir üye, başkanın önerisiyle seçtiği bir üye ile hazine müsteşarı veya onun görevlendirdiği müsteşar yardımcısı para politikası kurulu üyeleridir. Kurul, yılda en az sekiz defa toplanır. Kurulun hangi tarihte toplanacağı o yıla ait “Para ve Kur Politikası” metninde duyurulur. Bu toplantılarda politika faizi belirlenir. Kurul karar vermeden önce bankanın ilgili birimleri tarafından makro ekonomik değişkenler ve uluslararası gelişmeler hakkında geniş bir veriyle bilgilendirilir. Kararlar oy birliği ile verilir. Oyların eşit çıkması durumunda başkanın yer aldığı grubun teklifi kabul edilir. Kurul kararları saat 14.00’te kararın kısa bir açıklamasıyla web sitesinde ilan edilir. Ayrıntılı toplantı özeti ise 5 iş günü içerisinde web sitesinden yayınlanır. Kurul kararları, para politikasının temel iletişim araçlarından biridir. Merkez bankası faiz kararı alırken fiyat istikrarını sağlamayı amaçlar.

Gelecekte para politikası araçlarının kripto para sistemine göre değişmesi öngörülüyor. Kripto paraların ortaya çıkmasından sonra Merkez bankası kendi kripto parasını oluşturmak için çalışmalara başladı. Kripto paraların tedavüldeki kağıt paraların yerini alması ve ekonomiyi dönüştürmesi bekleniyor. Ancak kağıt para kullanımındaki muhafazakarlık, demografik yapı, teknolojik altyapı, devletlerin para basımını bir bağımsızlık simgesi olarak görmesi, programlanabilir bir sistemin siber saldırıların tehdidi altında olması gibi nedenlerle kripto paranın piyasa ekonomisinde kabul görmesi uzun zaman alabilir. Merkez bankası para basarken senyoraj geliri elde etmektedir. Genel anlamıyla senyoraj, paranın üretim maliyeti ile üzerinde yazılı değer arasındaki farktır. Devletler senyoraj gelirlerini, bütçe açıklarını kapatmak veya kamu harcamalarını finanse etmek için kullanır. Kripto para sisteminde para arzı büyük işletim sistemine sahip bilgisayarla yapılır. Eğer kağıt paralar tamamen tedavülden kalkar ve yerine kripto para gelirse senyoraj geliri ortadan kalkabilir.

Merkez Bankası Bağımsızlığı

Ülke ekonomilerinde önemli rol oynayan merkez bankalarının bağımsız kurumlar olup olmaması tartışılmaya devam edilen bir konudur. Modern ekonomilerde, merkez bankası bağımsızlığı fiyat istikrarının ön koşulu olarak görülüyor. Merkez bankası bağımsızlığı iki değişkenle ölçülüyor:

1) Amaç Bağımsızlığı: Kurumun kendi politikasını siyasi etkiden bağımsız olarak belirlemesi ve uygulaması.

2) Araç Bağımsızlığı: Para politikası araçlarını siyasi müdahale olmadan serbestçe kullanabilmesi.

Kısacası ekonomistlere göre, paranın değerinin korunmasında merkez bankasının siyasi baskı ve müdahaleden uzak olması, merkez bankasının inandırıcılığını artırmak ve piyasadaki ekonomik aktörlerin beklentilerini yönlendirmek için önemlidir.

Kaynakça : https://www.tcmb.gov.tr/

Reklamlar

Kredi Derecelendirme Kuruluşları

Kredi derecelendirme kuruluşları, finansal piyasalardaki asimetrik bilgi eksikliğini gidermek amacıyla 19. yüzyılın ilk yarısından itibaren faaliyette bulunan kuruluşlardır. Bir yandan ülke ve firmalar için kredilerin riskini ölçerek borçlanmada kolaylık sağlarken diğer yandan yatırımcılara bilgi sağlamaktadır.

Okumaya devam et “Kredi Derecelendirme Kuruluşları”

Para Kavramının Değişmesi : BTC

Birinci yazımda paranın kısa bir tarihinden bahsederek elektronik ortama aktarılma sürecini anlatmaya çalıştım. Kripto paraların geleneksel para sistemi ile ekonomiyi dönüştürdüğünü aynı zamanda para kavramını değiştirmeye başladığını söyleyebiliriz. Kripto paraya giden süreçte para türlerindeki dönüşümden de bahsetmek gerekir. İnsanlar, mal ve hizmetlerin mübadele edilmesinde ilk olarak takas yöntemini kullandı. Emtia paraya geçildi ve emtia paralardan sonra altın-gümüş paralar kullanıldı. Daha sonra temsili para olarak adlandırdığımız altın karşılığı bulunan değerli banknotlara ; oradan güvene dayalı ve merkezi otoriteler tarafından kanunlarla korunmuş itibari paraya geçildi derken, paranın evrimi dijital ve sanal olarak dönüşmeye başladı.

Okumaya devam et “Para Kavramının Değişmesi : BTC”

Paranın Dijital Dönüşümü : Kripto Paraya Giden Süreç

Ekmek, metelik, akçe, kimi zaman bir çocuğa verilen harçlık , memura verilen maaş, işçiye verilen ücret, kralların savaş ganimeti paraya dair verilen bu örnekleri çoğaltmamız mümkün. Ancak paranın ortaya çıkışı nasıl oldu? Paranın ortaya çıkışı doğal bir kanun sonucu muydu?  Para nasıl dijitalleşti? Bu yazımda size paranın kısa bir tarihinden ve nasıl dijitalleştiğinden bahsedeceğim.

Okumaya devam et “Paranın Dijital Dönüşümü : Kripto Paraya Giden Süreç”