Basel Kriterleri ve Türk Bankacılık Sektörünün Basel Kriterlerine Uyum Sorunları Üzerine İnceleme

1973 yılında Bretton Woods Sisteminin çökmesiyle beraber sabit kur sisteminin bırakılmasına paralel olarak 1974 yılında yaşanan petrol krizi sonrası bankacılık sektöründe ve döviz piyasalarında sorunlar meydana geldi. Finansal piyasalarda ortaya çıkan bu sorunlara ortak bir çözüm bulmak amacıyla dünyada bankacılık sektörü ile ilgili düzenleyici ve denetleyici standartlar oluşturmak için Basel Komitesi 1974 yılında çalışmalarına başlamıştır(Parasız, 2018). Basel 1974’te G-10 ülkelerinin merkez bankaları tarafından kurulmuştur. İlk toplantısını 1975 yılında yapmalarının ardından her yıl üç veya dört kez toplanmaya başlamıştırlar. ABD, İngiltere, Japonya, İspanya, Almanya, Fransa, Kanada, İtalya, İsveç, Hollanda, İsviçre ve Lüksemburg merkez bankaları başkanları tarafından kurulmuştur. Basel Kriterlerinin amacı bankaların risklerini düşürmek için tavsiye niteliğindestandartlar getirerek, tüketicilerin korunmasını sağlamakve uluslararası denetim sistemindeki boşlukları doldurmak olduğu söylenebilir (Karaarslan, 2015)

Basel Komitesi, fiilen kanun ve kural koyma yetkisine sahip olmamasına rağmen, bankacılık sektörü düzenleme ile ilgili tasarı ve teklifler üreterek bunları tartışmaya açma şansına sahiptir.

Basel I

Basel I olarak adlandırılan Sermaye Yeterliliği Uzlaşısı 1988 yılında bu komite tarafından yayımlanmıştır. Bu uzlaşının başat amacı bankacılık denetiminin kalitesini geliştirmek, bankacılık sektörünü daha dirençli hale getirmektir. Bu doğrultuda asgari sermaye gereksinimleri dünya çapında farklı ülkelerde uygulanan sistemleri tekleştirip standartlaştırmıştır. Bu uzlaşı bankalara kredi verirken belirli standart kriterlere uygun davranmalarını ve üzerlerinde bulundurdukları risk üstlenme katsayılarının belirli bir değerin üzerinde olmamasını önermiştir. Basel I’e göre Sermaye/Risk Ağırlıklı Aktifler oranı %8’in üzerinde olmamalıdır. Bu, kredi veren kuruluşun en fazla sermayesinin 12,5 katı kadar risk alabilmesi anlamına gelir. Bu uygulama doğrultusunda üzerlerinde biriken riskleri artırmak için kredi veren bir kuruluşun sermaye artırımına gitmesi gerekmektedir. Başlangıçta sadece kredi riski üzerinde duran uzlaşıya 1996 yılında piyasa riski hesaplamaları da dahil edilmiştir. 

Basel I uzlaşısına yönelik en büyük eleştiriler risk ölçüm yöntemlerine yöneliktir. Basel I farklı şartlar içerisinde olan ve farklı özelliklere sahip tüm bankalara, tek ölçüye bağlı risk hesaplaması yapması zaman içerisinde yetersiz kalmıştır. Bununla birlikte Basel I, zamanla önemi artacak olan operasyonel risk, faiz oranı riski, likidite riski gibi riskleri göz önünde bulundurmamaktadır. Bunun yanında Basel I’in belirlediği kredilerin risk ağırlıkları krediyi kullanan müşterinin OECD üyesi olup olmamalarına göre belirlenmiştir. Bu belirleme, riski gerçekçi bir şekilde ölçmede yetersiz kalmakla birlikte, adil olmayan, eşitsiz bir rekabet ortamı yaratmış ve uluslararası bir standardın yakalanmasını engellemiştir. Aynı zamanda Basel I kredilendirme açısından geleneksel bir yaklaşım benimsemiş, bunun sonucunda kredilendirme kişisel görüşlere dayalı kalmış ve riske göre farklılaştırma sağlanamamıştır.

Bütün bu eksikler Basel I kriterlerinin değişmesini zorunlu kılmış ve bu kriterler yerini Basel II kriterlerine bırakmıştır. İlk olarak 2004 yılında yayımlanan ve 2005 yılında alım satım faaliyetleri ve çifte temerrüt etkilerine ilişkin konularla güncellenen Basel II kriterleri, 2006 yılında kapsamlı haliyle yayımlanmıştır. 

Basel II

Basel II genel haliyle üç yapısal bloğun üzerine kurulmuştur. Bunlardan birincisi Asgari Sermaye Gereksinimi, ikincisi Denetim Yapısını Gözden Geçirme, üçüncüsü de Piyasa Disiplinidir.

Asgari Sermaye Gereksinimi

Birinci yapısal blok olan asgari sermaye gereksiniminde yapılan yenilikler Basel II kriterlerinin getirdiği en önemli yeniliklerdir. Tüm bankaların aynı tip sermaye yeterlilik oranı uygulanması kaldırılmıştır, farklı bankalara farklı tip risk hesaplamaları alternatifleri getirilmiştir. Bankaların içsel risk ölçüm yöntemleri kullanmaları özendirilmiştir. Her farklı risk grubu farklı şekilde hesaplanmaya başlanmış, piyasa riski açısından önemli yenilikler olmasa da kredi riski hesaplaması tamamen değişmiştir. Tüm risk sınıfları için kredi türü bazında risk ağırlığı belirlenmesi yerine kredi kullanacak olanların risk sınıfları için müşterinin kredi değerliğini belirten derecelendirme notları aracılığıyla belirlenmeye başlanmıştır. (Erdoğan, 2014) Basel II kriterlerinin esası müşterinin içerisinde olduğu özel duruma göre farklı kredilendirmenin uygulanabilmesidir.

Basel I kredilendirme yaparken sadece öz kaynak, kredi riski ve piyasa riskine bakarken Basel II kriterleri bu üçünün yanına operasyonel riski de eklemiş, operasyonel risk bir risk unsuru olarak sayılmaya başlanmıştır. Operasyonal risk bir bankanın yetersiz denetim, personel hataları ve kalifikasyon eksiklikleri, altyapı ve teknoloji eksiklikleri veya doğal afetler benzeri harici olaylar sonucunda zararla karşılaşma riskidir. 

Basel II risk hesaplamalarında bankalara farklı alternatifler sunmuştur. Bu alternatifler temel, orta ve gelişmiş yöntemler şekilde ayrılmış, orta ve gelişmiş yöntemlerin kullanılması için bazı sıkı kriterler getirilmiştir ve bankalar bu yöntemleri kullanmaları için özendirilmiştir. Bu kriterleri uygulama yeterlilikleri olan bankalar sermaye avantajı yakalamaktadırlar. Basel II’yegöre bu kriterleri sağlamayan bankalar kredi riski hesaplamalarında standart yaklaşımı uygulamakta, bu yaklaşıma göre bağımsız derecelendirme kuruluşları tarafından devletlere, kamu kuruluşlarına, bankalara veya kurumsal firmalara verilen derecelere göre risk hesaplaması yapılmaktadır. Bu yöntemle daha önceden geçerli olan OECD ülkesi olmalarına göre risk hesaplama sona ermiş, risk hesaplamaları kredi kullanacak olan müşterilere göre ayrı ayrı hesaplanmaktadır. Aynı zamanda düşük risk dereceli firmalar daha düşük maliyetli ve daha kolay fon bulabilmeleri sayesinde avantaj sağlamışlardır. Bu etkiyle Basel II firmaları iyileşmeleri yönünde teşvik etmiştir.

Basel III

2007 yılında başlayan 2008 Eylül’ünde Lehman Brothers’ın batmasıyla pik noktasına ulaşan 2008 finansal krizi bankacılık ve finans sektörünün yeterince denetlenip denetlenmediği sorularıyla birlikte Basel II kriterlerinin yeterli olup olmadığı tartışmalarını gündeme getirdi. Basel III kriterleri, bu tartışmaların üzerine doğmuştur. 

Basel III, Basel II gibi bir önceki kriterlere köklü değişiklikler getirmek yerine, daha çok Basel II kriterlerine ek, destekleyici ek paket şeklindedir. Bu kriterlerle finans sektörünün ve bankaların hem sermaye kalitesi hem de sermaye miktarının yükselmesi, sermaye tamponunun güçlenmesi, risk bazlı olmayan kaldıraç oranı düzenlemesiyle Basel II kriterlerinin desteklenmesi, likidite yeterliliğinin düzenlenmesi ve bankaların stres dayanıklılığının artırılması hedeflenmiştir. Basel III kriterleri için yürürlüğe giriş tarihi 2013 olarak belirlenirken 6 yılık bir geçiş periyodu öngörülmüştür.

Basel III kriterleriyle birlikte sermaye tanımında değişiklikler olmuştur. Toplam sermayenin içerisindeki zarar karşılama potansiyeli yüksek olan unsurlar çekirdek sermaye olarak adlandırılmıştır. Bunun yanında bankacılık sektörünün krizlere karşı dayanıklılığını artırmak amacıyla mevcut sermaye yeterliliğinin ötesinde sermaye tamponu uygulaması başlatılmıştır. Sermaye oranlarını destekleyici nitelikte olan şeffaf, basit, anlaşılır ve risk bazlı olmayan kaldıraç önem kazanmıştır(Erdoğan, 2014).

Basel III kriterleri Basel II kriterlerinin eksiklerinden olan likidite yeterliliğini de düzenlemiştir. Bu düzenlemeyle ortaya Likidite Karşılama Oranı ve Net İstikrarlı Fonlama Oranı adında iki oran çıkmıştır. Likidite karşılama oranına göre bir bankanın likit varlıklarının bir bankanın 30 gün içerisindeki net nakit çıkışına oranının 1’den küçük olmaması gerekmektedir. Net istikrarlı fonlama oranına göre ise bir bankanın istikrarlı fonlama tutarının, ihtiyaç duyulan net istikrarlı fonlama tutarına oranının 1’den büyük olması gerekmektedir. Bu düzenlemeler, en başta kriz ve stres dönemlerinde, bankaların likidite sıkışıklıklarına girmelerini engellemeyi, likidite riskini düşürmeyi hedeflemektedir.

Dönemsellikleri göz önünde bulundurmadığı şeklinde eleştirilen Basel II’ye ek olarak Basel III ekonomik konjonktürü daha fazla dikkate almıştır.

Bununla birlikte Basel III kriterleri bazı endişeleri de birlikte getirmiştir. Bunlardan birincisi Basel III’deöngörülen denetimlerin sıkı uygulandığı yerlerden, gevşek uygulandığı yerlere doğru bir geçişin başlamasıdır. Buna denetim arbitrajı denmektedir.

İkincisi, Basel III kriterlerinin hükümlerinin uygulanması için uzun bir yol haritası çizilmiştir. Bu uzun yol haritasıkriterlerin uygulanmasının maliyetlerini azaltsa da uygulamadan elde edilecek sonuçların istenen düzeyde olmaması sonucunu verebilir. 

Basel III hükümleri bankaların sermaye yoğun işlemlerden uzaklaşıp daha az sermaye gerektiren faaliyetlere yönelmeleri sonucunu doğurabilir. 

Basel III kriterlerinin en çok eleştiri aldığı konulardan biri de risk ağırlığı hesaplamalarıdır. Basel III kriterleri kimilerine göre Basel II kriterlerinin en büyük eksiği olan risk ağırlandırmalarındaki hatalara yönelik yenilikler getirmemiş olması sebebiyle bankacı ve finans uzmanları tarafından eleştirilmiştir.

Son olarak Basel III, bankaların düşük risk ağırlıklı kamu borçlanma enstrümanlarına fazla kaymasıyla banka portföylerinin yüksek ülke riskleri barındırması sonucunu yaratabileceği şeklinde eleştirilerine maruz kalmıştır. Bunun bir sonucu olarak da görece düşük dereceli firmaların finansman zorlukları yaşaması olasıdır.

Basel IV

Basel komitesinin standart olarak yayınlanan ancak henüz yürürlüğe girmeyen veya henüz tamamlanmamış olan yaklaşık on adet çalışması vardır. Bu çalışmalar Basel IV olarak adlandırılmaktadır. Basel IV, Basel III gibi, Basel II ve Basel III kriterlerini kaldırmayı hedeflememektedir. Bunun yerine onların eksiklerini doldurmak üzerine yoğunlaşmaktadır.

Basel III sermayenin kalitesi ve miktarı, likidite oranı, kaldıraç üzerine kurulmuşken Basel IV finansal piyasa risklerinin yönetilmesinde yenilikler getirmektedir. 

Basel IV fazla karmaşıklaşan sermaye yeterlilik rasyosunu tekrardan sadeleştirmek ve güvenilir kılmaya çalışmaktadır. Bu hedefle kredi ve piyasa riski hesaplamalarında standart ve içsel hesaplama yöntemlerini yakınlaştırmayı, ve hatta operasyonel risk hesaplamalarında ileri hesaplama yöntemlerini devre dışı bırakmayı önüne koymaktadır. Yine bu hedefle kredi derecelendirme kuruluşlarının devre dışı bırakılması üzerine tartışılmış, ancak sonradan doğru olanın derecelendirmek kuruluşlarının notlarının kullanılıp kullanılmayacağı kararının yerel yetkililere bırakılması olduğu üzerine anlaşılmıştır. 

Türk Bankacılık Sektörünün Basel Kriterlerine Uyum Sorunları

Türk bankacılık sektöründe Basel kriterlerine yönelik yapılan ilk düzenleme 26 Ekim 1989 tarih ve 20234 sayılı Resmî Gazete’de yayınlanan, 3182 sayılı Bankalar Kanunu’na ilişkin 6 sayılı tebliğdir. Basel I kriterlerine uyum aşamalı şekilde gerçekleşmiştir. Sermaye yeterlilik oranı 1989 için %5, 90 için %6, 91 için %7 ve 92 için %8 olarak belirlenmiştir.

18 Haziran 1999 tarihinde yayımlanan 4389 sayılı Bakanlar Kanunuyla BDDK kurulmuş, bankacılık sektörü uluslararası standartlar ile uyumlu hale getirmek için adım atılmış, bankaların iç denetim mekanizmalarına sahip olması zorunlu tutulmuştur. 10 Şubat 2001 tarihli yönetmelikle birlikte piyasa riski de sermaye yeterlilik hesaplamalarına dahil edilmiştir.

Basel I kriterlerinin barındırdığı sorunlar Türkiye’yi de etkilemiştir. Farklı faaliyet kollarında faaliyet gösteren bankalarda aynı sermaye yeterliliğinin aranması ve genel olarak Basel I’in sıkıntısı olan risk hesaplamalarındaki isabetsizlik Türkiye’de de sorunlar yaratmıştır. Özellikle risk hesaplamalarının isabetsizliği sonucu bankaların sermaye oranlarına göre riskli yatırımlara girişmesine rağmen risklerini düşük gösterebilmeleri Türkiye’de yaşanan bankacılık krizinde etkili olmuştur.

Türkiye’nin Basel II’ye uygun düzenlemeleri doğrudan Basel II kriterlerinden gelmemiş, onun yerine Avrupa Birliği’nin (EU) Basel II kriterlerini temel alan 2006/48/EC ile 2006/49/EC sayılı sermaye gereksinimleri direktiflerine göre oluşturulmuştur. Basel II kriterlerine geçiş de tıpkı Basel I’e geçişte olduğu gibi sürece yayılmıştır. Bu süreci yönetmek üzere BDDK tarafından Basel II Yönlendirme Komitesi kurulmuştur. 2002 yılında geçiş hazırlıkları başlanan Basel II kriterleri, 2013’e gelindiğinde tam olarak uygulanır hale gelmiştir.

2008 finansal krizi ve sonuçları üzerine doğan Basel III kriterlerinin bir kısmı BDDK tarafından kriz öncesi uygulamaya konan proaktif önlemlerle örtüşmektedir. Özellikle BDDK’nın, Basel II’de İkinci Yapısal Blok’ta yer alan ve ölçümlerine ilişkin bir standart belirlenmemiş olan likidite riskine ilişkin çıkarttığı yönetmelikler Türkiye’nin bankacılık sektörünün 2008 finansal krizinden önemli bir likidite sıkışıklığı yaşamadan çıkmasını sağlamıştır. Daha önce %8 olan sermaye rasyosu hedefinin kriz öncesinde %12’ye çıkarılmasıbankaların yine kriz döneminde sermaye sıkıntısı yaşanmamasını sağlamıştır. Türkiye, 2008 finansal krizi döneminde bankacılık sektörünün devlet desteğine ihtiyaç duymamış tek OECD ülkesidir.

Kaynakça

Erdoğan, A. (2014, Haziran). Basel Kriterlerinin Bankacılık Sektörüne Etkilsi ve Türkiye’de Bankacılık Sektörünün Basel Kriterlerine Uyum Süreci. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, s. 141-182.

İncekara, A. (2020) Bankacılık ve Finansal Kurumlar. İstanbul. İktisadi Araştırmalar Vakfı

Karaarslan, E. (2015). BASEL KRİTERLERİ VE BASEL III’ÜN TÜRK BANKACILIK SİSTEMİNE MUHTEMEL ETKİLERİ. Trabzon. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi

Mishkin, F.(2007). Para, Bankacılık ve Finansal Piyasalar İktisadı. Pearson Education Yayınları

Parasız, İ. (2018). Para Banka ve Finansal Piyasalar.Bursa: Ezgi Kitabevi

Uluslararası Ticaret ve Çatışmalara Yaklaşımlar: Ekonomik Liberalizm, Merkantilizm ve Yapısalcılık

Giriş

Günden güne daha gergin ve karmaşık hale gelen uluslararası ticaret farklı bakış açıları  tarafından açıklanabilir. Liberalizm, merkantilizm ve yapısalcı yaklaşımların kendilerine has ilkeleriyle belirlenen ticaret politikaları değişen konjonktüre göre devletler tarafından  uygulamaya konulmaktadır. Buradan, devletlerin dönem dönem yalnızca bir yaklaşıma uygun olacak şekilde ticaret politikaları oluşturduğu anlaşılmamalıdır. Nitekim, tüm dünyada liberal ticaret politikalarının savunuculuğunu yapan bir devlet, ulusal çıkarlarına daha iyi hizmet edeceğini düşündüğü merkantilist bir ticaret politikasını uygulamaya koyabilir. Tarihte ve günümüzde birçok ülke farklı yaklaşımları aynı anda belirli ölçülerde benimsemiştir. Çıkarların kesiştiği yerlerde çatışmalar hatta savaşlar meydana gelir. Uluslararası ticarette de devletlerin çıkarları çatışmaya sebep olabilmektedir. Bugün ticari çatışmalar ve ticari savaşlar  apaçık yaşanmaktadır. Fakat bu çatışmaların yalnızca ekonomik çıkarların kesişmesi sonucunda ortaya çıktığını düşünmek yanlış olur. Devletler uluslararası ticaret adı altında yürüttükleri faaliyetlerde ekonomik çıkarları dışında siyasi ya da güvenlik çıkarlarını da gözetme peşindedirler. Bu çalışmada liberalizm, merkantilizm ve yapısalcı bakış açılarının uluslararası ticaret ve çatışmalara yaklaşımları incelenecektir.

Ekonomik Liberalizm

Fizyokratların sözünü benimsemiş, “”Laissez faire, laissez passer” ciler olarak gördüğümüz ekonomik liberal düşüncenin Adam Smith başta olmak üzere David Ricardo ve John Stuart Mill tarafından temsil edildiği daha sonra da farklı isimler tarafından geliştirildiği bilinmektedir. Ekonomik liberal anlayışın temel ilkelerini ve bu ilkelerin uluslararası ticaret ve çatışmalara yaklaşımlarını incelemeye başlamadan önce “Mais pourquoi?” -Ama neden? sorusunu sormamız gerekir. Neden bırakalım yapsınlar? Ekonomik liberaller devletlerin piyasalara müdahale etmemesi gerektiğini, böylece devletlerin arzuladıkları zenginliğe yani güç ve ulusal güvenliğe ulaşacaklarını iddia etmektedirler. Piyasalar, Adam Smith’in deyimiyle “görünmez bir el” tarafından yönetilecek, böylece rasyonel bireylerin tercihleri ortak çıkara hizmet edecektir. Kapitalizmin de gelişmesine hizmet edecek bu anlayış belirli ilkeler doğrultusunda açıklanmaktadır. Özel mülkiyet hakkı, piyasalar tarafından kontrol edilen ekonomik faaliyetler, rekabetin piyasaları düzenlemedeki rolü ve girişimcilerin özgürlüğü  gibi ilkeler ekonomik liberalizmin ya da kapitalizmin genel ilkeleri niteliğindedir (Balaam ve Dillman, 2018).

Uluslararası ticaretin ekonomik liberal yaklaşımlar tarafından nasıl değerlendirildiğini anlamak için İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra oluşturulan kurumları incelemek yerinde olacaktır. Kapitalist dünyanın savaş sonrası uluslararası ekonomi politik yapısını belirlemek  için 1944 yılında Bretton Woods Konferansı gerçekleştirilmiştir. İki savaş arası dönemde devletlerce benimsenen korumacılık politikalarını ortadan kaldırmak ve  savaştan güçsüz bir şekilde çıkan devletlerin ekonomilerini iyileştirmek için toplanan Konferans, ekonomik liberal görüşlere dayalı bir ekonomik düzen yaratmayı hedeflemiştir (Balaam ve Dillman, 2018). Yine Bretton Woods’ta alınan kararla Uluslararası Para Fonu ve Dünya Bankası kurulmuş böylece yeni liberal ekonomik düzenin sürdürülmesinde gerekli olan başat  kurumlar meydana getirilmiştir. Uluslararası ticaretin liberalleşmesi için atılan bir sonraki adım 1948 yılında kurulacak olan Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması (GATT) olacaktır.

Devletler, GATT sayesinde turlar olarak adlandırılan çok taraflı görüşmeler gerçekleştirmişlerdir. “Karşılıklılık” ve “ayrım gözetmeme” ilkeleri ile hareket eden GATT, üye devletlerin mütekabil olarak tavizler vermesini ve tek taraflı olarak belirledikleri ticaret engellerini kaldırmaya amaçlıyordu. Ticaret savaşlarının- özellikle iki devlet arasında- önüne geçebilmek için ise ayrım gözetmeme ve En Çok Gözetilen Ulus (Most Favoured Nation) ilkeleri uygulanacaktı (Balaam ve Dillman, 2018). Bu ilkelere göre devletler bir ülkeden yapacağı ithalatı, başka bir ülkeden yapacağı ithalata göre daha öncelikli ya da ayrıcalıklı olarak gerçekleştiremeyecekti. Ticaret engellerinin kaldırılmasında etkili olan GATT, kurulduğu ilk yıllarda uluslararası ticaret hacminin önemli ölçüde büyümesini sağlamıştır. Bazı ekonomistlerin başarısız olarak nitelendirdiği, GATT tarafından 1973-1979 tarihleri arasında gerçekleştirilen Tokyo Turu, 1973 Petrol Krizi’ne rağmen endüstriyel ürünlere konulan gümrük tarifelerini %9 oranında azaltılmasını sağlamıştır. Tokyo Turu’nun diğer gündemi ise serbest uluslararası ticarete çok fazla zarar verdiğine inanılan tarife dışı engeller (non-tariff barriers) olmuştur. Bu yıllarda gelişmiş ülkelerin gayri safi milli hasılaları içerisindeki ticaret payının gittikçe artıyor olması devletler arası ticari çatışmalara sebep olmuştur.

Global köye dönüşen dünyada devletlerin birbirine olan bağımlılığı 1980’lere gelindiğinde ise iyice artmıştır. GATT’ın Dünya Ticaret Örgütü’ne dönüşmesini sağlayan Uruguay Turu 1993 yılında tamamlanmıştır. Ekonomik liberallere göre başarılı bir tur olarak değerlendirilen Uruguay Turu sonucunda ithalat kotaları kaldırılmış ve ihraç mallarının fiyatlarının düşürülmesine yarayan ihracat sübvansiyonları denetim altına alınmıştır. Reagan yönetiminin de arzuladığı gibi büyüyen ticaret hacmi devletlerin ekonomilerindeki karşılıklı bağımlılık derecesini artırmıştır. Doğrusu büyümeyle gelen bağımlılıkta doğrudan yabancı yatırımların etkisi oldukça fazla olmuştur. Koruma önlemlerinden biri olan damping ve devlet sübvansiyonlarına yine bu turda sınırlandırmalar getirilmiş ve  belirli kurallara tabi tutulmuştur. Uruguay Turu koruma önlemleri, ticaretle alakalı entelektüel mülkiyet hakları, ticaretin önündeki teknik engeller, tekstil ve giyim gibi bir çok konuda 60 kadar antlaşmanın ortaya çıkarılmasını sağlamıştır. Uruguay Turu Dünya Ticaret Örgütü’nün ortaya çıkarılmasıyla ve küresel ticaret kurallarının ve düzenlemelerinin kurumsallaştırılmasıyla da öne çıkmıştır (Balaam ve Dillman, 2018).

146 üye ile kurulan Dünya Ticaret Örgütü’ne bugün 160 ülkenin üyeliği bulunmaktadır. Türkiye Uruguay turu sonunda Marakeş’te DTÖ’yü kuran antlaşmayı imzalamıştır. Bu kapsamda çıkartılan Bakanlar Kurulu Kararı ile 26 Mart 1995 tarihinden itibaren DTÖ’ye kurucu üye olmuştur (T.C. Dışişleri Bakanlığı, 2020). Üyelerin oy birliğine dayanan bir karar alma sürecini izleyen Dünya Ticaret Örgütü, ticari anlaşmazlık konularında karar veren bir Anlaşmazlık Çözüm Paneli’ne sahiptir (Balaam ve Dillman, 2018). DTÖ’nün 1999 yılında gerçekleştirdiği Doha Kalkınma Turu’nda uluslararası ticaret yapısında gelişmiş ülkelere göre daha az avantaja sahip olan gelişmekte olan ülkelerin sistem içerisinde daha fazla dikkate alınacağına kararı verilmiştir. Ayrıca bu turda ticaret görüşmelerinin yanı sıra gelişmekte olan ülkelere “tek paket” halinde sunulan kalkınma politikalarına -Washington Uzlaşısı-  eleştiriler yükselmiştir. Genel olarak Washington Uzlaşısı, uluslararası finans kurumları (başta Uluslararası Para Fonu ve Dünya Bankası) ve ABD Hazine Bakanlığı tarafından gelişmekte olan ülkelerin kalkınmasına destek amaçlı oluşturulan bir dizi ekonomi politikaları anlamına gelmektedir (Williamson, 2005). Gelişmekte olan ülkelerin eleştirileri, Ha-Joon Chang’ın da dikkat çektiği gibi neo-liberal reformların vaat ettiği şeyi yani iktisadi büyümeyi sağlayamamış olmalarından kaynaklanmıştır (Chang, 2002). Kuzey ve Güney arasındaki eşitsizliğe karşı gelişmekte olan ülkelerin direnişi Dünya Ticaret Örgütü’nün gelişmekte olan ülkelerin ticarette daha etkin ve başarılı olabilecekleri politikalar belirlemelerine neden olmuştur.

Rekabet liberal uluslararası ticaret politikalarının sürdürülmesi açısından büyük öneme haizdir. Artan üretimle birlikte küreselleşmenin daha da olgunlaştığı yüzyılımızda rekabet ticaret savaşlarına dönüşmektedir. Küreselleşme ile birlikte artık herkes ayrıcalıksız olarak bilgiye ulaşmakta ve üretim Batı’dan Doğu’ya kaymaktadır. Herkesin her şeyi üretebileceği bir döneme evrilen dünyamızda sorun “kimin ürettiğini kim satın alacak/tüketecek?” noktasında ortaya çıkmaktadır. Uluslararası ticarette yaşanan çatışmalara örnek olarak ABD-Çin verilebilir. Bugün dünyada birçok ülke ticarette korumacılık politikalarını benimsemiş durumdadır. Neo-liberal politikalarla sürdürülen küresel ekonomik sistemde devletlerin neden korumacı önlemler almaya eğildiklerini anlamak için Merkantilist yaklaşımı incelemek gerekmektedir. 

Merkantilizm

Uluslararası ekonomi politiğin en eski yaklaşımı olarak nitelendirilen klasik-merkantilizm, devletlerin toplum içerisindeki belirli grupları korurken kendilerinin refahlarını ve güçlerini artırma hedefleri çerçevesinde ihracatı artırma ve ithalatı sınırlandırma, böylece ticaret fazlası yaratma çabalarını ifade etmektedir (Balaam ve Dillman, 2018). Realist bakış açısına benzer bir şekilde “devlet” ve “güç” merkezli yaklaşımlarda bulunan merkantilizm esas olarak devletlere başka uluslarca yöneltilen ekonomik tehditlere odaklanmıştır. Günümüzde ise neo-merkantilizm, yoğun karşılıklı bağımlılık ve küreselleşme ile öne çıkan, devletlerin toplumlarını korumak için geniş bir yelpazede değişik araçlar – özellikle de ekonomik olanlar- kullandıkları daha karmaşık bir dünyayı açıklamaya çalışmaktadır (Balaam ve Dillman, 2018).

19. yüzyılın merkantilist temsilcilerinden Alexander Hamilton ve Friedrich List diğer uluslarla yapılacak olan ticaret faaliyetlerinde koruma önlemleri alınması gerektiğini öne sürmüşlerdir. Örneğin Hamilton, Amerika Birleşik Devletleri’nin yerel endüstrilerinin, özellikle de bebek endüstrilerinin geliştirilmesi için devlet tarafından desteklenmeleri gerektiğini öne sürmüştür. Friedrich List ise ithalat ve ihracata uygulanan liberal politikaların devletler arasında eşitsizliğe sebep olduğunu savunmuştur. Çünkü o dönemde yüksek teknoloji ve daha az maliyetle üretilen İngiliz menşeli ürünlerle diğer ülkeler eşit derecede avantaj sağlayamamaktaydı. List’e göre “kozmopolit” bir dünyada devletler eşit şartlarda birbirleriyle rekabet etmediği sürece serbest ticaret olmayacaktı (Balaam ve Dillman, 2018). Ayrıca List de Hamilton gibi bebek endüstrilerin korunması gerektiğine dikkat çekmiştir. Böylece yirminci yüzyılın başlarında ekonomik refaha kavuşmak isteyen birçok devlet kendi endüstrilerini geliştirmek ve büyütmek için  gümrük tarifelerini yükseltmiştir.

Bu dönemde  liberal ekonomik politikaların mucidi olmasa da en büyük savunuculuğunu yapan ABD’nin de benzer politikalar benimsediği görülmüştür. Aslında buna şaşırmamak gerekir. On dokuzuncu yüzyıl boyunca, ABD korumacı politikaların en sağlam kalesi olmakla kalmayıp aynı zamanda entelektüel vatanıydı (Chang, 2002). On sekizinci yüzyılın merkantilistlerinden  günümüz korumacılarına, ticaret korumacılığını savunanlar  toplum yararına olacak ekonomik faydalardan daha çok belirli siyasi, ekonomik ve diğer amaçları elde etmeyi arzulamaktadırlar (Gilpin, 2001). Ekonomik milliyetçiler ticaret korumacılığını devleti ve devlet idaresini tesis etmekte bir araç olarak görmektedirler. Örneğin, ticari fazlalık ulusal güvenlik için faydalı görülmektedir (Gilpin, 2001). Çünkü devlet buradan elde ettiği geliri askeri yatırımlara harcayabilir. 

Serbest ticarete getirilen merkantilist eleştiriler farklı gelişmişlik düzeyindeki ülkelerin perspektifinden incelenebilir. Az gelişmiş ülkelerin temsilcileri serbest ticaretin en çok gelişmiş ülkelere fayda sağladığını ve az gelişmiş ülkeleri gelişmiş ülkelere bağımlı kılmaya yarayan bir emperyalizm çeşidi olarak görürler (Gilpin,2001). Gelişmekte olan ülkelerde korumacı ticaret politikalarının taraftarları ise devletin kalkınmasında serbest piyasaların değil devletin rol alması gerektiğini savunurlar. Endüstrileşmiş ülkelerde de serbest ticarete karşı çıkanlar bulunmaktadır. Bu kişiler özellikle küreselleşmenin olumsuz etkilerinden doğan kötü çalışma şartları ve çevreye zarar verilmesi gibi sorunları  öne çıkarmaktadırlar. Onlara göre serbest ticaret ve küreselleşmenin diğer biçimleri işleri, ücretleri ve yurtiçi toplumsal refahı tehdit etmektedir (Gilpin, 2001).

Ticaretin önündeki engelleri kaldırmayı hedefleyen ekonomik liberal politikaların etkisi 1973 Petrol krizinden sonra zayıflamıştır. Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü (OPEC) tarafından petrole getirilen yüksek zam özellikle petrole bağımlı ülkeleri tekrar korumacılık politikaları uygulamaya zorlamıştır. Fakat o dönemde devletler küreselleşmenin de etkisiyle birçok hususta birbirlerine karşılıklı bağımlı hale gelmişlerdir. Korumacı önlemlerle yalnızlaştırıcı politikalar benimsemeleri artık çok daha zor olmuştur. Neo-merkantilizm ise işte bu noktada imdada koşmuştur. 1973 krizinden sonra ortaya çıkan neo-merkantilizm, ülkelerin uluslararası rekabet karşısındaki kırılganlıklarını azaltan, fakat aynı zamanda onların GATT çerçevesindeki serbest ticaret taahhütlerine zarar vermeyen ustaca ve zekice oluşturulmuş politikaları ifade etmektedir (Balaam ve Dillman, 2018).

1929 Büyük Buhran’dan sonra benimsenen Keynesyen politikalar petrol krizi sonrasında sorgulanmaya başlansa da devletin ekonomi ve ticaretteki rolünün arttığı görülmektedir. Kriz sonrası dönemde birçok ülkede kamu harcamaları ve devletin sermaye üzerindeki denetim yetkisi artırılmıştır. Ayrıca, devletlerin bizzat kendileri şirketler kurmuşlar ve endüstrilerinin gelişmesi için ar-ge çalışmalarını sübvanse etmişlerdir. İhracat teşvikleri, ithalat kotaları ve  tarife dışı engeller yine bu dönemde uygulanan ticaret politikaları olmuştur.Neo-merkantilist politikaları başarılı bir şekilde uygulayan ve sonrasında “ekonomik mucize” olarak nitelendirilen Japonya, bu başarısını stratejik ticaret politikaları sayesinde elde ettiği bilinmektedir. Stratejik ticaret politikası, belirli endüstrilerde ihracatı özendirerek ya da ithalatı sınırlandırarak ekonomik performansı geliştirmeye yönelik olarak uygulanan politikaları ifade eder. Tanımda geçen belirli endüstrilerle kastedilen, genellikle yüksek teknolojiye dayalı ve her bir çalışan başına katma değerin yüksek olduğu endüstrilerdir (Krugman ve Obstfeld, 2000).

Demir Leydi lakabıyla bilinen Thatcher ve Reagan yönetimleri, 1980’li ve 1990’lı yıllarda neo-liberal fikirlerin popülerliğinin artmasında etkili olmuşlardır. Küreselleşme ile birlikte karşılıklı bağımlılığın artması ve Gayri Safi Milli Hasıla içindeki dış ticaret kaleminin sürekli büyümesi devletlerin ticaret politikalarını daha hassas bir çizgide belirleme zorunluluğuna sebep olmuştur. İngiltere’de Thatcherite iktisat anlayışı ile belirlenen neo-liberal politikalar, devletin ekonomideki rolünü sınırlayan ve özel sektörün rolünü artıran bir politikalar dizisini ifade etmektedir. Reagan yönetiminin neo-liberal politika anlayışı ise Soğuk Savaş’ın güvenlik kaygısı içerisinde SSCB’ye karşı Amerikan çıkarlarını koruyacak şekilde geliştirilmiştir. Sovyet komünizmine karşı durmaları kaydıyla az gelişmiş ülkeleri Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması, Dünya Bankası ve Uluslararası Para Fonu’nun ekonomik liberal politikalarını izlemeye teşvik eden Reagan Doktrini, SSCB’ye karşı alınan güvenlik önlemlerinden sadece biri olarak değerlendirilmektedir. Uruguay Turu 1985 yılında başladığında Reagan, neo-liberal politikalarla merkantilist politikaları bir araya getirmiştir. 1980’li ve 1990’lı yıllarda ABD, Avrupa ülkeleri ve Japonya arasında meydana gelen gerginliklerin sebebi Japonya’nın sürekli olarak ticaret fazlası veriyor olmasıydı. 1990’ların başında ise devletler arasındaki siyasi ve ekonomik rekabetin  derecesi şiddetlenmiş, küreselleşen dünyanın birbirine bağımlı ulusların kırılganlık dereceleri de aynı oranda artmıştır.

1999 yılında başlayan Doha Kalkınma Turu’nda  gelişmekte olan ülkeler Uruguay Turu’nda vaad ettiği sözleri tutmadığı gerekçesiyle Dünya Ticaret Örgütü’nü eleştirmiştir. Dünya Ticaret Örgütü düzenlemelerinin sorunlara cevap verememe problemi, devletleri ikili ve bölgesel ticaret anlaşmaları yapmaya teşvik etmiştir. Hem merkantilist hem de liberal anlayışı savunanlar tarafından desteklenen bölgesel ticaret blokları özellikle yakın coğraflarda yer alan devletlerin çatışan çıkarlarını uzlaştırma imkanı sunması açısından büyük öneme haizdir. En fazla bilinen bölgesel ticaret blokları Avrupa Birliği (AB) ve Kuzey Amerika Serbest Ticaret Anlaşması’dır (NAFTA). Başka örnekleri arasında  Orta Amerika Serbest Ticaret Örgütü (CAFTA), Güney Amerika Ortak Pazarı (MERCOSUR), Güneydoğu Asya Devletleri Örgütü (ASEAN),  Batı Afrika Ekonomik Topluluğu (ECWAS) ve Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) bulunmaktadır (Balaam ve Dillman, 2018).

Günümüzde neo-merkantilist ticaret politikaları farklı araçlarla gerçekleştirilmektedir. Yabancı yatırımlar her ne kadar birçok ülkenin peşinde koştuğu ve ulusların ekonomik çıkarlarına hizmet edecek yatırımlar olarak değerlendirilsede, devletler ulusal güvenliklerini tehdit edeceğini düşündüğü yabancı yatırımlara müsaade etmeyebilirler. Diğer taraftan devletler stratejik kaynak politikalarıyla güç ve güvenliklerini artırabilceklerine inanmaktadırlar. Petrol ile diğer stratejik kaynaklar ülkelerin kendi kapitalistlerini geliştirdiği gibi, diğer ülkelerin de kendilerine olan bağımlılığı artırdığından pozitif bir şey olarak değerlendirilir (Balaam ve Dillman, 2018). Bu yüzden özellikle gelişmiş ülkeler stratejik kaynaklara ulaşma konusunda birbirleriyle kıyasıya mücadele ederler. Birbirlerine bağımlı hale gelen devletlerin, daha fazla güç elde etme arzu ve girişimler uluslararası çatışmalara sebebiyet vermektedir. Bugün Çin ve Amerika arasında tezahür eden ticaret savaşı her iki tarafın korumacı ekonomik önlemler almasının bir sonucudur. 2015 ile 2019 yılları arasında ABD ve Çin’in ihracat değerleri sırasıyla %3 ve %4 , ithalat değerleri ise %4 ve %7 oranında artmıştır. Aynı yıl aralığında tüm dünyada ihracat ve ithalat değerleri %5 oranında bir artış göstermiştir (International Trade Center, 2019). Kaydedilen büyüme rakamlarına rağmen yükselen ticari gerginlikler ve küresel ekonomik belirsizlikler son yıllarda uluslararası ticaret büyümesinin yavaş artmasına sebep olmaktadır.

Yapısalcılık

Uluslararası ekonomi politikte yapısalcı bakış açısı Karl Marks’ın düşüncelerinden etkilenmiştir. Fakat günümüzde yapısalcılık çok daha fazlasını ifade etmektedir. Yapısalcı yaklaşımın temsilcileri  Marks’ın kurguladığı sosyalist ve komünist dünya hayalini kurmamaktadırlar. “Yapısalcılıkta” geçen yapı kavramı küresel kapitalist sistemi ifade etmektedir ve bu yapı toplumdaki yönlendirici güç olan temeldeki sistem ya da düzen vazifesi görmektedir (Balaam ve Dillman, 2018). Karl Marks’tan yapısalcılara aktarılan bazı fikirler; sınıf tanımı, sınıf çatışması ve işçilerin sömürülmesi, kapitalistlerin devlet üzerindeki kontrolü ve ideolojik manipülasyon olarak sıralanabilir. Sermaye sahibi olma ya da olmama durumu toplumu sınıflara böler. Marks’a göre sermaye burjuvazinin elinde bulunmaktadır. Sermayeye sahip olamayanlar ise proletarya sınıfıdır ve burjuvalar tarafından   sömürülmektedirler. Burjuvazi, toplumsal üretim araçlarının sahibi olan ve ücretli emekçi çalıştıran modern kapitalist sınıf iken; proletarya, hiçbir üretim aracına sahip olamadıkları için ancak işgüçlerini satarak yaşayabilen emekçiler sınıfını temsil eder (Engels, 1888). Marks devleti, sermaye sahibi küçük elit grupların çıkarlarını gözeten ve uyguladığı politikalarla kapitalistlerin kazançlarını artırmaya yardımcı olan bir kurum olarak görür.

Tıpkı merkantilistlerde olduğu gibi yapısalcılar da uluslararası sistem içerisinde devleti başat aktör olarak görürler. Böylece devletler antlaşmalar yapabilir, sömürgeler oluşturabilir ya da ticari sözleşmeler imzalayabilirler. Nitekim devlet en basit tanımıyla güç kullanma tekelini elinde bulunduran tek egemendir. Yapısalcı yaklaşım ile merkantilist yaklaşım arasındaki en büyük ayrımı ise devletin gücünü kullanmasının ardındaki dürtü ortaya çıkarır. Sovyet Rusya’nın kurucusu Lenin’in uluslararası kapitalizm için öne sürdüğü emperyalizm teorisi yapısalcı analizlerin anlaşılması için büyük bir öneme haizdir. Emperyalizm: Kapitalizmin En İleri Aşaması kitabında (1917) Lenin, merkezdeki gelişmiş kapitalist devletlerin, dünyanın “geri kalmış” sömürge ülkelerini nasıl kontrol ettiklerini ve sömürdüklerini ve bazı sınıfları geliştirip bazılarını fakirliğe batmış halde bırakarak bu ülkelerin nasıl eşit olmayan şekilde kalkınmalarına neden olduklarını açıklamıştır (Balaam ve Dillman, 2018). Bu tespiti ile Lenin kapitalist dünyanın fakir ülkeleri nasıl yeni proletarya haline getirdiklerini açıklamaya çalışmıştır. Nitekim az gelişmiş ülkeler hammadde, maden, ucuz iş gücü bakımdan faydalanılmış ya da  gelişmiş ülkelerin ürettiği nihai ürünün ihracatı için pazar olarak kullanmışlardır.

Yapısalcılığın ortaya koyduğu teorilerden bir diğeri ise bağımlılık teorisidir. Merkez devletlerin çevre devletlere dayattıkları sınırlamalara dikkat çeken bu teori merkez ve çevre devletler arasındaki ilişkileri ele almaktadır. Teoriye göre küresel ekonomi politiğin yapısı, Güney’in az gelişmiş ülkelerini, Kuzey’in merkez, zengin ülkelerinin etkisine açık hale getirerek köleleştirmektedir (Balaam ve Dillman, 2018). Immanuel Wallerstein, Dünya Sistemi analizi ile devletler arasındaki kaynak dağılımı ve iş bölümüne dikkat çekerek merkez, çevre ve yarı-çevre tanımlamaları yapmıştır. Devletler arasında bu tür bir hiyerarşinin kurulmasında eşitsiz değişim/mübadelenin önemli bir etkisi vardır (Balta, 2014). Wallerstein, çevre devletlerde  bulunan hammediyi ucuza elde etmek isteyen merkez devletlerin çevre üzerinde bir nüfuz kurduklarını iddia etmektedir. Ayrıca çevre ve yarı-çevre devletler merkez devletlerin sömürdüğü ve kendi çıkarlarına göre şekillendirdiği devletlerdir. Wallerstein’a göre yarı-çevre ülkeler kapitalist dünya sistemi için temel emek gücü kaynağıdır ve merkez ülkelerdeki iş ücret artışlarını baskılamak için kullanılırlar- bu yönleriyle sadece ekonomik değil siyasi bir rol oynamaktadırlar (Balta, 2014). 

1973 yılında artan petrol fiyatıyla birlikte ortaya çıkan Petrol Krizi’nden en çok Güney ekonomileri etkilenmiştir. Üçüncü Dünya ülkelerinin dış borçları 1980’de 481 milyar dolar, 1982’de 552 milyar dolar, 1985’de 711 milyar dolar düzeylerinde kaydedilmiştir (Beaud, 2016). Yapısalcılara göre IMF, Dünya Bankası ve GATT gibi kurumlar Amerika’nın güvenlik çıkarlarını gözeterek  hareket etmektedir. Soğuk Savaş sonrası Amerika ve diğer gelişmiş devletler çevre ülkeleri üzerinde hakimiyet kurmaya ve kendilerine  bağımlı kılmayı devam ettirmek için IMF, DTÖ ve Dünya Bankası’nın da temel prensipleri haline gelecek olan yeni bir ekonomik reform paketini kabul etmişlerdir. Gelişmekte olan ülkelere Washington Uzlaşısı olarak  dayatılan bu neo-liberal paket birçok yapısalcı düşünür tarafından ABD’nin sömürmeye ilişkin planının yalnızca bir kısmını oluşturmaktadır. Küreselleşme ise Amerika ve diğer güçlü devletlerin çıkarlarını koruyan, tamamlayan bir süreçtir. Dünya Ticaret Örgütü’nün ilk genel direktörü Renato Ruggiero’ya göre bu yeni dünya düzeni sayesinde “yirmi birinci yüzyıldan itibaren yoksulluğun ortadan kaldırılması, birkaç yıl önce bir ütopya iken bugün artık gerçek bir olasılık” haline gelmiştir (Ruggiero, 1998). Fakat Ruggiero açıkça yanılmıştır. Yapılan son araştırmalara göre bugün Dünya servetinin yüzde 60’ı 2 bin 153 kişinin elindedir (Oxfam, 2020). Ulusötesi şirketlerin (TNC) üretim konusunda birbiriyle kıyasıya rekabet ettiği dönemde, dünya üzerinde birçok işçi kötü şartlar altında çalışmaktadır. Hepimizin günlük hayatta kullandığı ünlü gıda ya da giyim markaları için sweatshop larda çok düşük ücretle çalışan kadın ve çocuklar sömürünün boyutlarını bizlere apaçık göstermektedirler.

Sonuç

Uluslararası ekonomi politikte uluslararası ticaret ve çatışmalara farklı açılardan yaklaşan liberalizm, merkantilizm ve yapısalcı anlayışlar küresel ekonomik sistem içerisinde devletlerin nasıl hareket etmeleri ve hangi doğrultuda politika belirlemeleri gerektiğini farklı motivasyon ve amaçlar çerçevesinde bizlere sunmaktadır. Yaşadığımız dünyayı anlayabilmek için devletler ve toplumlar arasında muazzam derecede etkileşime sebep olan ve olumlu ya da olumsuz sonuçlar doğuran uluslararası ticareti anlamak elzem niteliktedir. Savaş ve çatışmaların sebebi ise bellidir: sınırlı bir mavi kürede sınırsız imkanlara sahip olma güdüsü ya da hırsı. Ticaret bu imkanları sağlamak için oldukça önemli ve işe yarar bir faaliyettir. Bu yüzden dönemin siyasi, sosyal ya da kültürel yapısından etkilenmesi ya da etkilemesi tabiidir.

SÜRDÜRÜLEBİLİR BİR DÜNYAYA: COVID-19 VE EŞİTSİZLİK DİYALEKTİĞİ

İletişim Başkanlığı'ndan 9 Mayıs KOVİD-19 tablosu

2019’un son günlerinde Çin’in sınai bölgesi Wuhan’da ortaya çıkan Covid-19 adlı virüsün neden olduğu salgın, çok kısa bir süre içerisinde tüm tedbirlere rağmen küresel bir nitelik kazanmış ve günümüzde 188 ülkeyi etkileyen bir pandemi haline gelmiştir. Halen (15 Haziran 2020) tüm dünyada vaka sayısı 7 milyonu, yaşamını kaybedenlerin sayısı da 400 bini geçmiş durumdadır.

Salgının sağlık sistemi üzerindeki tüm dünyada meydana getirdiği kaosu azaltmak, hayatları korumak ve enfeksiyon eğrisini yavaşlatmak için, hükümetler acil tedbirleri devreye almışlardır: Sosyal uzaklaşma, karantina, sokağa çıkma yasakları, mal ve insan hareketliliklerinin geniş ölçüde kısıtlanması, vb. Peki alınan önlemler pandemi sürecinde neleri beraberinde getirdi? Gelin, birlikte bu konuyu biraz açmaya çalışalım.

Korona virüs eşitsizliği, eşitsizlik ise salgını derinleştiriyor.

  • Ekonomi bize ne söylüyor?

Pandemi nedeniyle uygulanan sokağa çıkma yasakları ve işyerlerinin kapatılması, gelir ve iş kaybını, sonuçta da işsizliği ve yoksulluğu artırmaktadır. Düşük eğitim ve gelir düzeyine sahip olanların işten çıkarılma olasılıkları yüksektir. Türkiye’de yapılan bir çalışmada; COVID-19 Salgınının özellikle düşük gelirli, lise ve altı eğitim seviyesine sahip ve kayıt dışı çalışan kesimleri etkileyeceği bildirilmiştir.[1]Düşük eğitimli ve düşük sosyoekonomik düzeydeki kişilerin evde çalışmaları güç ve yaşamlarını sürdürebilmek için güvencesiz işlerde ve hizmet sektöründe çalışma olasılığı fazladır. Yapılan bir çalışmaya göre, Türkiye’de istihdamın %24’ü evden çalışmaya elverişli işlerde çalışıyor, fakat geride kalan %76 işe gitmek zorunda. Bu kesim salgının yayılması yüzünden hem sağlığından, hem de işinden olma riskiyle karşı karşıyadır [2]. Gene aynı çalışmaya göre, dört yıllık üniversite mezunu ve üstü eğitim düzeyine sahip çalışanlar işlerinin ortalama %50’sini evden yürütebilirken, bu oran daha düşük eğitimli işgücünde %17’ye düşmektedir[3]. Bireylerin tasarruf ve ekonomik birikime verdiği önemin ise arttığını gözlemlemek pek zor olmasa gerek.

  • Sosyal devlet anlayışının sürece etkisi

Ülkelerin kendi başlarına yürüttükleri önlem ve paketlere ilave olarak, ülkeler üstü birlikler de bünyelerinde bulunan ülkelere yönelik şemsiye eylemler planlamaktadır. Devletin bireylere sigorta, kredi yardımı yapması, işçilerin sigortalarının devlet tarafından karşılanması, devletin gelir seviyesi düşük olan ailelere yardım paketleri oluşturması bu alt başlık için uygun örneklendirmeler olacaktır.

  • Sağlık sektöründe neler oldu?

Yetersiz su kaynakları nedeniyle su sıkıntısı yaşayan yoksul ülkelerde kişisel hijyen önlemlerinin alınması güç. Başta Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) olmak üzere uzmanlar, korona virüsten korunmak için ellerin sabunla sıklıkla yıkanması gerektiği uyarısında bulunuyor. Fakat yıllardır savaş bölgesinde kıtlık yaşayan Yemenliler için sabunla el yıkamak erişilmesi güç bir lüks haline gelmiştir.[4] Kitle iletişim araçlarından yayımlanan evde kalın ve spor yapalım temalı programlar, büyük şirketlerin home-office uygulamaları ile önce bireyin sağlığı sonra gelir anlayışları, mesai saatlerinin asgari düzeye dönüştürülmesi, toplu taşıma araçlarının fiziki mesafe kurallarına uygun olarak kullanılmasına yönelik düzenlenen yasaların ortaya çıkışı, yiyecek yerlerinin masalarında bulunan kullanıma açık ürünlerin tek kullanımlık hale dönüşümü (tuz, şeker vs.) ve tatil yerlerinde ikamet ile ilgili yeni düzenlemeler getirilmesi kamunun ve bireyin sağlının korunması ile ilgili düzenlemelerden sadece birkaçı. Kişisel bakım ve koruyucu ürünlerinin yaygın kullanılması (maske, dezenfektan, kolonya, solunum cihazı vs.), sağlık sektöründe gelişmeler yaşanması, büyük çaplı hastanelerin kurulumu (şehir hastaneleri vb.) yine sağlığın hayatımızda her şeyden önemli bir yerde bulunması gerektiğini anlatıyor. Evde kalma sürecine bağlı olarak psikolojik hastalıkların yaygınlaşmasına duyulan endişe ile iletişim araçları vasıtasıyla ruhsal sağlık programlarının artışı ile aşı çalışmalarına olan yatırımın artması ise diğer sağlık ile ilgili değişimlerdendir.

  • Eğitimdeki değişimler

Okulların kapatılmasıyla başlanan online eğitim ise internet bağlantısı ve bilgisayar/televizyon bulanmayan evlerde yaşayan çocukların eğitim almalarını engellemekte, bu da eşitsizliği artıran bir işlev görmektedir (dijital eşitsizlik). Öğrenci Veli Derneği’nin velilerle yaptığı uzaktan eğitim uygulaması anketini yanıtlayan velilerin çocuklarının %13’ü uzaktan eğitim uygulamasına katılmıyor ya da katılamıyor. Velilerin %69,2’si EBA canlı ders uygulamasını verimsiz buluyor[5]. Öte taraftan online eğitimlere teşvik amaçlı sertifikalı programlarda görülen artışlar da gözümüze çarpmaktadır.

  • Demokrasi, saydamlık, katılımcılık

Toplumların devletlerin tutumlarına verdikleri reaksiyonlar da ülkelerin yönetim yapılarına, tarihsel birikimlerine, dayanıklılık kapasitelerine ve devlete yükledikleri anlamlara göre değişiklik sergilemiştir. Şehirlerin karantina altına alınması ve sokağa çıkma yasağı Çin’de hızla kabullenilirken, ABD’de çok daha az sınırlama getirilmiş olmasına rağmen kısa sürede durumu protesto eden gruplar ortaya çıkmıştır. Bununla birlikte, genelde güvenlik-özgürlük ikileminde daima bir bocalama yaşayan vatandaşların, bu kez güvenlikleri (bu olay özelinde sağlıklı kalma arzuları) için özgürlüklerinden taviz vermede tereddüt etmedikleri gözlenmiştir.

  • Dayanışma nelerin üstesinden geldi?

Devletlerin birbirlerine tıbbi malzeme, ilaç, gıda ve ihtiyaç duyulan diğer mal ve gereçleri tedarik etmesi, fon sağlayıcı küresel nitelikli kuruluşların oluşan ekonomik daralmayı hafifletmek üzere süratle pozisyon belirlemesi küresel işbirliğinin ilk adımları olarak değerlendirilmelidir. Dünya genelinde özellikle gıda, lojistik, sağlık ve bakım sektörlerinde çalışanların ne kadar kritik bir konumda oldukları daha iyi anlaşılmıştır. İşten çıkarma yasağı, kira ödemelerinde kiracıya gayrimenkul sahipleri tarafından tanınan ayrıcalıklar dayanışma içerisinde olduğumuzun göstergeleri adeta. Özellikle ramazan ayında büyük marketlerde gördüğümüz yiyecek yardımı kartları dikkate değer bir simge niteliğinde. Sevdiklerimizle yüz yüze görüşemesek de canlı yayınlar, toplantılar ya da görüntülü konuşma uygulamaları aracılığıyla birbirimiz için ne kadar değerli olduğumuzu anladığımız pandemi sürecinde bazı marketlerde ihtiyacının fazlasını bırak, ihtiyacın olanı al sepetlerinin ücretsiz olarak hizmete sunulması ve fırınlarda askıda ekmek uygulamaları da bu örneklere dahil edilebilir. Dini ve sosyal ritüellerin yaşanamamasından kaynaklanan farkındalığın yükselişi de altı çizilmesi gereken noktalardan birisi bana göre.

  • Ekolojik toplum, yerelleştirilmiş gıda sistemleri

Toplumda gıdanın temel ihtiyaç olduğunun anlaşılmasıyla gıda raflarının pandemi kaynaklı panik ile boşalması, tencere yemeklerine geri dönüş sürecini başlattı.(Bir anlamda gelecekten geçmişe anlayışının pratiğe dökülmüş bir hali gibi gözüküyor.) Doğal yiyeceklerin bağışıklığı arttırmasına yönelik bilinçlenmeye bağlı olarak kullanımın artması, genetiği değiştirilmemiş tarımsal ürünlerin önem kazanması ve buna bağlı olarak tohum bankacılığının geliştirilmesi, tarım ve değerli madenler gibi doğal kaynakların ülkeler için değer kazanması ise ekolojinin ve doğal olan her şeyin kıymetli olduğu bilincine ermemiz için önümüze çıkan fırsatlar olsa gerek.

  • Sürdürülebilirlik hassasiyetiyemiz ne kadar yüksek?

İş modellerinin artık sadece finansal riskleri değil, çevresel ve sosyal riskleri de gözetmesi beklenmektedir. İkim değişikliği kaynaklı çevresel etkiler arttıkça, iklim senaryolarını risk yönetimi süreçlerine entegre etmeyen şirketlerin orta ve uzun vadede sürdürülebilirlik ve rekabet sorunları yaşamaları kaçınılmazdır.

  • İnovasyonun gücü

Sürecin sonunda dijital iş modellerinin ve otomasyonun artık sanayi kuruluşlarının hedeflerinde değil, zorunlulukları arasında yer alacağı beklenmektedir.

  • Yaşam tarzı değişir mi?

Bazen de işlerimizin yoğunluğu arasında sıkışmış hissederiz, bir türlü kendimize ayıramadığımız günleri sokağa çıkma yasağı ile hayatımıza katmamız… Maskelerin aksesuar olarak hayatımıza girmesi, moda anlayışının sağlık sektörüyle birliktelik içerisinde olması, insanların dinlenme ve eğlence anlayışındaki köklü değişimler bize alışkanlıklar da alışılmışın dışına izinsiz çıkabilir mi sorusunu sordurtan cinsten.

  • Ayrı(m)calıklar silsilesi içerisinde birey

Etnik faaliyetlerin öne çıkışı dikkat çeken bir husus. (covid- 19’un sorumlusu olarak Çin’in görülmesi, Donald Trump’ın konuşmalarında virüsten “Chinese virus” olarak bahsetmesi)

DEĞERLENDİRME

Covid-19 olaylara farklı açılardan bakmamızı öğreten bir salgın olarak karşımıza çıkmaktadır. Yukarıda ele almaya çalıştığım alt başlıklar ile pandemi sürecini özümserken bazı kaynaklara ve sosyolojiden bize miras kalan düşüncelerden faydalanmaya çalıştık. Özellikle ekonomi alanındaki değişimler ve dayanışma, sosyal devlet anlayışı kısımlarını anlamaya çalışırken Marksist açıdan yararlandık[6].Yaşam tarzının ve ayrımcılık / ayrıcalıkların tezahürleri noktasında Weber’in fikirleri yolumuza ışık tuttu.[7] Bourdieu sosyolojisinin sermaye türlerinin ise bilhassa eğitim alanındaki iyileştirmelerin hayatımıza etkisinin sorgulanmasındaki etkisini yadsıyamayız.[8] Geleceğe dair beklentiler ve öngörüler noktasında ele aldığımız ana meselelerden biri de toplum içerisindeki yatay ve dikey hareketliliklerdir.[9]

KAYNAKÇA


[1] U. Aytun, C. Özgüzel. Koronavirüs salgını eşitsizlikleri artırabilir. Sarkaç (30 Nisan 2020). https://sarkac.org/2020/04/koronavirus-salgini-esitsizlikleri-arttirabilir/

[2] Coronavirüs anketine katılanların yarısı “gelirim azaldı” dedi. Artı Gerçek (25 Mayııs 2020). https://artigercek.com/haberler/coronavirus-anketine-katilanlarin-yarisi-gelirim-azaldi-dedi

[3] Türkiyede kimlerin evden çalışması mümkün? Birgün Gazetesi (16 Nisan 2020). https:// http://www.birgun.net/haber/turkiye-de-kimlerin-evden-calismasi-mumkun-296722

[4] Sınır Tanımayan Doktorlar: Yemenlilerin yeterince içme suyu bile yok, ellerini nasıl yıkayacaklar? https://tr.euronews.com/2020/03/26/s-n-r-tan-mayan-doktorlar-yemenlilerinyeterince-icme-suyu-bile-yok-ellerini-nas-l-y-kayac

[5] F. Atalay. Sanal derse ilgi yok. Cumhuriyet (10 Haziran 2020). https://www.cumhuriyet.com. tr/haber/sanal-derse-ilgi-yık-1744112

[6] Marx üretimdeki mülkiyet ilişkilerine göre şekillenen iktisat temelli bir sınıf açıklaması yapar. Ona göre modern burjuva toplumunda temelde iki temel sınıf mevcuttur: Üretim araçlarının mülkiyetini elinde bulunduran burjuvazi ve emeğini satarak geçinen mülksüz proleterya. Bu iki temel sınıf arasında lümpen proleterya ve küçük burjuvazi bulunmaktadır. Ancak bu iki sınıfın ve arkaik bir zümre olan köylülüğün zamanla ortadan kalkacağını ve nihayetinde iki sınıf arasında bir kutuplaşmanın gerçekleşeceğini ileri sürer (Marx & Engels, 1976, p. 509).

[7] Weber sosyal tabakalaşmayı sınıf, statü ve siyasi gücün üçlü yapısında açıklar. Ona göre ekonomik düzen içerisinde sınıfların bir konumu mevcuttur; ancak sosyal düzen içerisinde de aynı rolü statü grupları oynar (Weber, 1978, s. 926–927).

[8] Bourdieu toplumsal sınıflar arasındaki çatışmayı açıklayabilmek için farklı alanlar belirler. Bu alanlar mevkiler arası ilişkilerden oluşur ve güce göre şekillenir. Bu gücün dağılımı da sermayelerin dağılımına göre değişir. Sermayeler ekonomik, toplumsal, kültürel, simgesel olmak üzere dört farklı başlıkta ele alınırlar. Ekonomik sermaye, ekonomik kaynaklar anlamına gelir. Toplumsal sermaye, toplum içerisindeki ilişkiler bütününü yansıtır. Kültürel sermaye ise eğitim yoluyla öğrenilmiş tüm kabulleri, davranış kalıplarını, kısacası toplumun özünü içerir. Simgesel sermaye; içerisinde her sermaye türünün izlerinin görülebileceği, sahip olunan simgesel değerler bütünüdür. Tüm bu dinamikler aracılığıyla şekillenen sistemin yeniden üretimini sağlayan dinamik ise habitustur.

[9] Yatay hareketlilik nüfusun, coğrafi olarak yer değiştirmesi ya da aynı tabaka içinde iş değişiklikleridir. Dikey hareketlilik ise tabakalar arası iniş ve çıkışlardır.

Nationalism: A Short Analysis of Primordialist and Modernist Approaches

Introductıon

Primordialism and modernism represent two views of nationalism from different perspectives. Primordialists have argued that modern nations emerged through the evolution of pre-modern nations. They also highlight the emotional dimension of nationalism by emphasizing the ethnic origins of modern nations. On the other hand, modernists have suggested that nationalism is a phenomenon which is emerged with the formation of modern states and economies. Moreover, modernists stress the ideological dimensions of nationalism and nature of ethnicity which is socially constructed.

prımordıalısım

Proponents of primordialist believe that ethnic identities and objective elements such as religion, language, blood ties are already “given”. Thus, those features  are transferred from generation to generation without much change (Ozkirimli, 2010). Primordialists tend to see nations as the facts which existed naturally. It is possible to examine the primordialist approaches from different dimensions: regional belonging in national identity discourses, common descent and language themes; the idea that nations organically evolved from a pre-existing layer of ethnicity, historical depth; emphasis on emotional commitment and its recall with nationalist language and symbols. These approaches, which are naturalist, culturally and biologically distinguished, have been influenced by Smith’s work (Ozkirimli, 2010).

It is clear from the definition that primordialists put the ethnicity in the first stage and nationalism in the second. More clearly, primordialists believed that nationalism was a phenomenon that developed after the formation of ethnicity (natural dimension). In addition, the division of people into different ethnic groups is part of the natural situation and these groups exclude what they consider foreign to them. Apart from that, “descent” is the most central theme for primordialists. The concepts of kinship, biological ties, blood, and ancestry are very important for national loyalty (biological dimension). However, for primordialists, there is a difference between racism and nationalism. According to George Mosse, racism is an ideology which takes account of biology and physical differences, while nationalism is a much more flexible ideology that can be examined in many ways.

According to Horowitz, nationalist policies existed outside of the modern liberal democracies. Connor has associated nationalism with the use of  “kinship” term in Hitler’s fascist and Mao’s communist discourses. The emphasis of kinship is so significant in nationalism because “the national bond is subconscious and emotional rather than conscious and rational” (Connor, 1994). Therefore, music and poetry are often at the center of nationalist discourses, because they reach deeper than rational understanding: “The core of the nation has been reached and triggered through the use of familial metaphors which can magically transform the mundanely tangible into emotion-laden phantasma . . .” (Connor, 1994).

Although Horowitz and Connor have both emphasized “kinship”, they have different aspects. According to Horowitz, kinship constitutes both the ideology and social organization of ethnicity, but this cannot fully explain nationalist politics. Ethnic politics, on the other hand, is rational in terms of responding to certain political conditions, but it is problematic. In spite of this, Connor focuses on the ideological dimension of kinship and sees the prevalence of this language as the main evidence for continuity between ethnicity and nationalism. To him, the nation: “It is a community of people who believe that they come from the same ancestry and share the common history” (Connor, 1994).

In addition to emotional ties such as kinship in nationalist discourses, Connor underlined the geographical discourses such as “homeland” and “blood and soil”. According to him,  “homeland” brings together the concepts of region, ancestry and family. This emotional attachment with the homeland is perceived as the geographic center of the ethnic-national group. Connor asserts that the discourse of the “homeland” is used to defend existing state borders, to mobilize people in case of  a national or ethnic conflict, or to destroy a “foreign” country. Grosby argued that the homeland is the given group in which we were born and our place in the world which defines “where we come from”. Apart from kinship and blood ties, another key element is language. According to the German philosopher Herder, language is a tool for people to get to know their natural world and themselves. Ideal social organizations and nations had the opportunity to develop thanks to language. Fishman, on the other hand, emphasized the importance of language in the emotional and behavioral ties between today and antiquity, arguing that language provides originality to the nations (Fishman, 1972).

The “historical” view of nationalism is so crucial for both primordialists and modernists. Anthony Smith, a primordialist thinker, focuses specifically on the history of nation and nationalism. Smith saw modern nations as a continuation of ethnic groups which are constituted from ethnies. So, he tried to find a continuity relationship between ethnic groups and nations. According to Smith, an ethnie is “a named unit of population with common ancestry myths and shared historical memories, elements of shared culture, a link with a historic territory, and some measure of solidarity, at least among the elites” . In contrast, a modern nation is “a named human population sharing a historic territory, common myths and historical memories, a mass, public culture, a common economy and common legal rights and duties for all members” (2001).

Modernısm

Modernists generally argue that nations and nationalism arose somewhere between the sixteenth and the late eighteenth centuries, in Europe in the first instance, largely caused by social structural transformations in that period (Hearn, 2006). Unlike “primordialists”, modernists tried to explain the term “modernist” by identifying three main themes: 1) The demands of industrial and capitalist economies in generating relatively unified national identities. A major sub-theme in this regard is the idea of the ‘uneven development’ of the modern economy as a stimulus to nationalism. 2) The modern state as a bureaucratic and legal institution generating new conceptions of citizenship. A particularly important sub-theme here is the concept of ‘civil society’. 3) The spread of literacy, linguistic homogenization and standardized education as the cornerstones of a mass culture and unified national identity. Modernists generally emphasize all of these themes in combination (Hearn, 2006). 

Ernest Gellner, an important name in defining the modernist approach, highlighted  that industrialization is very significant in the formation of nationalism. Gellner claimed that the current social order developed under two different conditions: (a) It is bringing about, or successfully maintaining, an industrial affluent society. (b) Those in authority are co-cultural with the rest of the society (1964). Gellner criticized  Elie Kadorie, who asserted that the origins of nationalism should be sought in the Enlightenment period. In contrast to Kadorie, Gellner claimed that the main change in the forms of social organization in human history was driven by the transition from agricultural society to industrial society. According to Gellner, before the modern era the horizons of most people’s lives were relatively confined to localized communities of kinship, co-residence, production and consumption and states and their political, religious and military elites sat on top of a few or many such communities, without interfering much in their daily life (1983). Moreover, this divided political structure meant that many cultures coexisted and various cultures could be tolerated in that periods. In addition, ideological integration between local communities and the elites was minimally necessary (Gellner, 1983). To Gellner, the rise of the industrial society led to the demands for workers to mobilize socially and geographically. He also claimed : “Nationalism is rooted in a certain kind of division of labour, one which is complex and persistently, cumulatively changing” (1983). 

Gellner drew attention to the role of mass education in literacy and the spread of the common language to the general population. According to him, in ancient agricultural states, priests were an elite group within the state bureaucracy, while in modern society everyone became priests (Gellner, 1964). More clearly, this “high culture” which was special to the elites in pre-modern times had spread to a large population in modern time. Gellner preferred to use the term “industrial” society instead of “capitalist” society. Because the term “capitalist” mostly refers to class conflicts that arise in modern times. Unlike Gellner, Eric Hobsbawm preferred to use the term “capitalist”. Indeed, both agree that nationalism emerged after the formation of modern societies. However, Gellner sees the formation of a social identity that is functional for life under modern conditions, Hobsbawm sees an identity that is an ideological illusion, generated by the interests of those benefiting from the capitalist state, and the fears and uncertainties of those confronting the dissolution of more traditional ways of life in the face of capitalist “progress” (Hearn, 2006). 

Hobsbawm determined a paradox, in his book which is called Nations and Nationalism Since 1780. He claims that nationalism came into its own in the nineteenth century at the same time that liberal political economic theories of Adam Smith and others were conceptualizing individuals, firms and markets as the fundamental components of economic growth, not nations or states (1992). In addition, Hobsbawm conceives of national identities as complex formations built both from the bottom up, out of raw materials of language, descent and religion, and from above, by states seeking to homogenize their subject populations to facilitate governance. In regard to ‘top down’ processes, he has articulated the influential concept of “the invention of tradition” to describe the new national states’role in synthesizing and fabricating a national culture to encourage national loyalties (Hearn, 2006).

John Breuilly, one of the representatives of the modernist movement, tried to explain the modernization process through the state. In his explanation, he drew attention to the “institutional” and “functional” division of labor. In addition to this, he defines nationalism as an oppositional political movement, justified by nationalist ideology, seeking state power (Breuilly,1993). He also divides nationalism into two criteria: (1) whether they were opposed to “non-  nation-states” (e.g. modernizing absolutist states and decaying imperial empires) or nation-states proper, and (2) whether their goals aimed at territorial separation from the state, institutional and political reform of the state, or political and territorial unification of a series of separate states (Hearn, 2006).

On the other hand, Anthony Giddens described nationalism as follows: “Nationalism is the cultural sensibility of sovereignty, the concomitant of the co-ordination of administrative power within the bounded nation-state. With the coming of the nation-state, states have an administrative and territorially ordered unity which they did not possess before. This unity cannot remain purely administrative however, because the very co-ordination of activities involved presumes elements of cultural homogeneity. The extension of communication cannot occur without the “conceptual” involvement of the whole community as a knowledgeable citizenry. A nation-state is a “conceptual community” in a way in which traditional states were not ” (1987). Another proponent of modernist approach Benedict Anderson defines nations as “an imagined political community—and imagined as both inherently limited and sovereign”(1983). In his book Imagined Communities, he also emphasized the role of language in terms of nationalism: “What, in a positive sense, made the new (national) communities imaginable was a haf-fortuitous, but, explosive, interaction between a system of production and productive relations (capitalism), a technology of communications (print), and the fatality of human linguistic diversity” (1983).

Conclusıon

There are many differences between the primordialist and modernist approach to nationalism. Primordialists believe that nationalism has been existed before the modern times. In addition, they stress “ethnicity” and emotional sides of nationalism. Modernists, on the other hand, argue that nationalism is a product of modern society and it emerged thanks to the change in economic and political systems. The ideological dimensions of nationalism are also core elements to understand modernist point of views.

Covid Sonrası Dijital Hayat

   Tarih boyunca Harari’nin de dediği gibi insanlığın savaştığı üç şey vardı:

  1. Savaşlar
  2. Kıtlık
  3. Pandemiler

Harari aynı zamanda savaşların artık eskisi kadar insanlığın ölümüne sebep olmadığını, kıtlık ile salgınları da modern bilim sayesinde yendiğimizi söylüyordu ama bu seferki salgında Harari’nin dediği gibi olmadı. Altı aydır bilim insanları bu konu üzerinde çalışmalar yapmasına rağmen kökten net bir çözüm hâlâ bulunamadı. Geri kalanlarımız yani bizler de bu sürece teknoloji sayesinde adapte olabildik. Daha doğrusu adapte olmak zorunda kaldık. 

Dijital dönüşüm yeni bir kavram değildir, hali hazırda 40 yıldır var olan bir şeydi. Örneğin, Alvin Toffler Üçüncü Dalga kitabında ileriki yıllar için  insanların artık işe gitmelerine gerek olmayacağını, insanların evlerinden işlerini yapabilecek hale geleceklerini söylüyordu. Bunu seksenli yıllarda yani bundan 40 yıl önce söylüyordu. Eskiden beri var olan dijital dönüşüm bilim ve teknoloji ile küreselleşip günümüzdeki virüsleri yerelden genele taşıyabilecek boyutlara ulaştı. Ulrich Beck’in de tarif ettiği gibi risk toplumu özellikleri taşıyan toplumlara evrilmemiz sayesinde bilim bir yandan risklerin yaratıcısı bir yandan da çözüm kaynağı oldu. 

Şu an dünyaya baktığımızda iktisadi gelişmeler, toplumsal olaylar ve dijital dönüşümle yeni bir dünya düzeni oluşmaktadır. Bilgi ve enformasyon çağının gelişimi yani. Endüstri 4.0’lar, Küreselleşme 3.0’lar ve daha fazla teknoloji ile karşı karşıya kalıyoruz. Bu ilerleme olacaktı zaten, covid-19 sadece 10 yılda olabilecek ilerlemeyi 1 yıla indirdi, aynı Sanayi Devrimi zamanları gibi.

Covid-19 sürecinde internet ve teknoloji kullanımı büyük ölçüde arttı. Örneğin, Türkiye’de 3 milyon banka kartı ilk defa bu dönemde internet alışverişinde kullanılmaya başlandı. Nitekim, internet ve teknolojinin kullanımındaki bu değişimin hızlanması bir seçenek değil, bir zorunluluk haline geldi. Burada kartlara dokunmamak için temassız kart özelliği ile siz pos cihazına kendiniz kartınızı gösterip, fişinizi de e-posta ile alarak ödemenizi gerçekleştirebiliyorsunuz. Başka bir örnek de dünyada son yıllarda sık sık duyduğumuz blockchain teknolojisidir. Çin bu konuda büyük atılımlar yapmaktadır. Bu teknoloji ile ABD gerekli teçhizatı kendinde oluşturmazsa Çin’in ABD’nin önüne geçerek, doları sollayabileceği düşünülmektedir. Rezerv paranın Çin Yuan’ı olması, dünyanın kapitalist bir  devletten daha çok komünist bir devlete boyun eğmesi demek olur. Denize düşüp yılana sarılmak gibi. 

Covid-19 ile kullanımı büyük ölçüde artan başka bir alan da sosyal medyadır. Sosyal medya insan hayatı üzerinde çok etki bırakmaktadır. Örneğin, insanlar İnstagram’da gördüğü yerleri artık kendisi gitmek ve görmek istemeye başlaması ile turizm gelirlerinde artış yaşanmıştı. Fenomenlere kıyafetlerini giydirip piyasaya kendini göstermeye çalışan butikler, mağazalara dönüşmüştü. Trump attığı tweetlerle dolar iniş çıkışına neden oluyordu. Anlaşılacağı üzere sosyal medyanın eski zamanlar medyasından farklı olması ve daha etkili olması ülkeler, politikalar hatta daha mikro ifade edersek insanlar üzerinde etkisi gittikçe artmaktaydı. Bunu sağlayan internet ise günümüzde 6 milyara yakın insan tarafından kullanılmaktadır. İnternetin iletişim gücü de sosyal yaşamın tüm alanlarına dağılmış bulunmaktadır. Bu dağılım da korku ekonomisini besler boyutlara ulaştı. Sosyal medyada dolaşan bilgi kirliliği tüketici beklentilerini olumsuz yönde etkileyebiliyor ve tüketim alışkanlıkları her ülke için stratejik bir konudur. Oynaklığı belirli riskler taşır. Bilindiği üzere mal ve hizmetlerin tüketimi veya tüketici harcamaları, ekonominin temel itici güçlerinden biridir. Tüketim harcamaları, dünyanın gayri safi yurtiçi hasılasının %58’ini oluşturmaktadır. ABD ve İngiltere gibi ülkelerde bu GSYİH’larının üçte ikisini temsil ediyor. Dolayısıyla, tüketici harcamaları yavaşlarsa veya durursa, ekonomiler büyük sorun yaşar. 

Ekonomilerin yaşayacağı başka sorunlar için günümüzden ders alıp böyle bir krizle bir daha karşılaşınca hazır olabilmek için iş hacimlerini dijital ortama taşıyabileceğimiz mekanizmalar tasarlayıp, uygulamaya geçirmeliyiz. Örneğin geleceğin bankaları fintech ekosistemlerini geliştirerek piyasada rekabet edebilecek düzeye gelmeleri gerekecek. Başka bir örnekte sanal para. Nakitsiz toplum ile dijitalleşme birbirini destekleyen şeylerdir. Tabi önce dijital para kullanabilmek için alışveriş yapacağınız yerlerin de o dijital parayı kabul ediyor olması lazım. Günümüzde bu paraların arzı var ama kabul eden işletme sayısı az. GSMH’ın yarısı nakitin maliyetine gidiyor. Dijital dünyanın bir başka nedeni de kaydını tutabilmek, izini sürebilmektir. Nakitsiz toplumun en önemli faydalarından biri de izi sürülebilir. Yani vergi takibi daha kolay olabilir. Her şekilde ülkenin ekonomisine hizmet eden kayıtlı ekonomiye girmiş bir değer aracı olması anlamında da çok önemlidir. 

Şirketler ve kurumlar yapay zeka, nesnelerin interneti, akıllı otomasyon, kişisel asistanlar, yüz tanıma sistemi gibi uygulamalarla insanlarla bağlantı kuracaklardır. Bunların bazıları günümüzde de yapılıyor ama bu uygulamalar belirli riskler de taşıyor. Siber güvenliğin önemi de artacak bu noktada. Gelecekte Emniyet Genel Müdürlüğünün içerisinde siber polisler görebiliriz. Ayrıca salgın sonrası dönemde evden çalışma gibi pek çok alanda sosyal inovasyon ve deneylerden öğrenme fırsatları yaratılacaktır. Bu sayede hangi yeniliklerin ekonomik ve sosyal refaha katkı sağlayacağı, hangilerinin ise toplumun gelişimini engelleyeceğine dair bir anlayış geliştirilebilir. Bazı firmaların piyasadan silinmemesi için daha iyi olmaları gerekecek. Home ofis çalışma imkanları sunmak gibi atılımlar yapmaları gerekecek. Ama bu sefer de o ofisleri temizleyen, onlara çay yapan, onlara yemek yapan çalışanlara ne olacak? Teknoloji bunu nasıl çözecek? Tamam, bu salgın dijitalleşmeyi hızlandıracak. Yeni iş sahaları açacak. Ama bu açılan sahalar bazı sahaların yok olması ile açılacaktır ve artık teknoloji eskisinden daha karmaşık durumdadır. Teknoloji eskisi kadar basit olsaydı herkes kolayca yazılım mühendisi olabilirdi. Ama şu anki teknoloji de bu yeni sahalar için eğitimli insanlar gerektirecektir. Bazı ülkelerde eğitim ücretli olunca bu zorlaşır. Ayrıca eğitimsiz insanların arasındaki işsizlik oranı da artar. Çünkü yaratılacak işler robot kullanabilen, programlayan, yazılım çözümleri geliştiren, otomasyon sistemleri geliştiren, uygulayan, hayata geçiren, dijital altyapı oluşturan, bu konuda uzmanlaşan kişilere yönelik olacak. En basit örnekle günümüzde herkes yazılım mühendisi olamıyor. 

Pandemi dışa bağımlılığın riskleri konusunda bir ön fragman oldu. Bu durum ülkeleri milli üretime veya bebek sanayisine yönlendirmeye başlatabilir. Mesela yerleşiklerin ürettiği veriler Türkiye sınırları dışındaki sunucularda toplanmakta ve Türkiye dışında metalaştırılmaktadır. Buna karşılık, Türkiye dışındaki yerleşiklerin ürettiği ve Türkiye sınırları içerisinde bulunan sunucularda depolanan ve metalaştırılan bilgi oldukça sınırlıdır. Türkiye’nin “Sanayi 4.0” için üreteceği politikalar, ülkeyi, öncelikle küresel büyük veri ekonomisinde net veri ithalatçısı haline getirmelidir. Nitekim, Türkiye’de şu an gencecik bir start-up doğuyor. Almamız gereken bu dersten sonra ülkemizin bilimsel alanlara destek verme sorununu artık aşarız umarım. Bakınız hızla dijitalleşme imkanı olmayan markalara; pandemi yüzünden zor durumda olduklarını görmekteyiz. Bir de bu ilerlemeleri ölçütünde ve kararında yapmak da önemlidir. Şu anki virüsün bu kadar yayılmasında da küreselleşme ve teknolojinin payı var. Ebola virüsü Covid-19 virüsü gibi yayılmamıştı. Çünkü çıktığı yerde ileri düzey teknolojilerle donanımlı metro ağları yoktu ve Çin gibi ulaşımı hızlı ve kolay bir ülkede değildi. Aşırı küreselleşme ve teknoloji yüzünden virüs hızla yayıldı. Mesela Çin polisleri şuan insanların vücut ısısını gösteren gözlüklere sahip iken teknolojik alanda yeterli olmayan ülkeler bu tarz ayrıcalıklara sahip değil. 

Peki teknoloji her şeyi çözebilir mi? Hayır. Paranın her şeyi çözemediği alanlar olduğu gibi teknolojinin de yetersiz kaldığı alanlar olacaktır. İnsanoğlu olmadan dünyanın bir manası yok. Ekonomik büyümenin fetişleştiği bir ülkede şaşırılmadık unsur olan benmerkezci insanlar, kârları için otomasyon ve yapay zekayı tercih edebilir. Çünkü bilgisayarlar ve robotlar hastalanmıyor. Çoğu şirket bu yüzden üretimini insana dayalı olduğu için durdurmak zorunda kalmıştı. Bigdatalar büyüdükçe dijitalleşme robotlaşmanın daha zekice işler yapmasına katkı sağlıyor. Gittikçe kol emeği yerine zihin emeği ikame etmiş oluyor bu durumda. Bu da toplumsal sorunlara neden olabilir. Hem insanlar sadece geçimini sağlamak için çalışmazlar. İş aynı zamanda insanların kimlik unsurudur. Kendini ifade etme yoludur. Ya şimdiye kadarki alışkanlıklarımız değişecek ya da iş dışında kendimizi ifade etme yolları kullanacağız. Ya da ciddi anlamda ekonomik sorunlar yaşayacağız. İleride vasıflı olmak insanların hayatlarını kurtaracaktır. Vasfınız, kariyeriniz, yaratıcılığınız ne kadar yüksek ise endüstri 4.0’ın ya da Japonların deyimiyle toplum 5.0’ın dünyasında hayatta kalma şansınız ya da o hayatta iyi bir hayat kurma şansınız o kadar yüksek olacaktır.

        Bu dünya anlayışına antitez olacak bir ideoloji hangi yılda tüm dünyaya egemen olur bilmem ama bu çağda da insanlar her çağda olduğu gibi birbirlerini harcıyor. Eski sorunları daha modern şekillerde yaşıyoruz sadece. İngiliz filozof Thomas Hobbes’ın da dediği gibi insan insanın kurdudur.

F5: YENİLENEN EKONOMİ

…Pahom gözü doymak bilmeyen, toprağın hep daha fazlasını ve daha verimlisini arzulayan bir Rus çiftçisidir. Pahom her ne kadar kazanırsa kazansın, her ne kadar toprağı olursa olsun yeri hep kendisine dar gelmektedir ve komşularıyla anlaşamamaktadır. Toprağını çoğaltmak için sürekli biriktiren, krediyle mahsul eken bu çiftçi köyde kendisinden başka zengin olanları da kabullenememektedir. Başka köylerde daha ucuza ve daha geniş topraklar araştırır, bulunca da elinde avucunda ne varsa satıp o köye yerleşmektedir.

Okumaya devam et “F5: YENİLENEN EKONOMİ”

…Pahom gözü doymak bilmeyen, toprağın hep daha fazlasını ve daha verimlisini arzulayan bir Rus çiftçisidir. Pahom her ne kadar kazanırsa kazansın, her ne kadar toprağı olursa olsun yeri hep kendisine dar gelmektedir ve komşularıyla anlaşamamaktadır. Toprağını çoğaltmak için sürekli biriktiren, krediyle mahsul eken bu çiftçi köyde kendisinden başka zengin olanları da kabullenememektedir. Başka köylerde daha ucuza ve daha geniş topraklar araştırır, bulunca da elinde avucunda ne varsa satıp o köye yerleşmektedir.

Okumaya devam et “F5: YENİLENEN EKONOMİ”

Piyasaya Müdahalede Devlet Başarısızlığı

Piyasanın tanımı ve sistematik olarak analizi Klasik İktisatçılar tarafından yapılmıştır. Klasikçilere göre piyasanın temeli özel mülkiyete ve bireysel çıkara dayalıdır. Ekonomik aktörler kendi çıkarları peşinden koşar. Piyasada arz ve talep koşulları mevcuttur. Arz ve talepte yaşanan dalgalanmalar fiyat mekanizması ile dengeye gelmektedir. Klasikçiler birçok analiz ve varsayım yaptıktan sonra, ekonomiye devlet müdahalesine karşı çıktılar. Kamu harcamaları minimum düzeyde olmalı, bütçenin denk olması gerektiğini savundular.

Piyasa ekonomisi kendi dinamikleri gereği günümüze kadar birçok krize neden oldu. 1929 Büyük Buhran serbest piyasanın krizlere,dalgalanmalara ve şoklara açık olduğunu herkese göstermişti. Piyasa başarısızlıkları (eksik rekabet, optimal kaynak dağılımı, ölçek ekonomileri, doğal monopol, dışsallıklar, asimetrik bilgi, gelir ve servet dağılımında adaletsizlik) olarak literatürde tanımlanır. Piyasa başarısızlıklarını gidermek için John Maynard Keynesle beraber daha sonra Keynesyen İktisatçılar tarafından devletin maliye politikası araçları ile piyasaya müdahale etmesi gerektiği fikri ortaya çıktı. Günümüze kadar gelen süreçte devletin piyasaya müdahale ederken başarısız olduğu durumlar meydana geldi.

  Devlet Başarısızlıkları

   Piyasa başarısızlıklarına devlet müdahale ederken devletin de başarısızlıklarını gözlemleyebiliyoruz. Devlet başarısızlığının nedenini politikada tam rekabetin geçerli olmaması, politik miyopluk, politik dışsal ekonomiler, politik negatif ölçek ekonomileri, kamusal güç ve yetki dağılımındaki dengesizlik, politikada şeffaflık olmaması, hizmet kayırmacılığı, gereksiz ve aşırı harcamalar şeklinde sıralayabiliriz.

  Piyasada tam rekabet şartları bir varsayımdır. İdeal olan piyasa tipidir. Politikada da tam rekabet şartları mevcut değildir. Seçmenler kamusal mallara olan talebini siyasi oylarla belirler. Tam rekabet şartları olmadığından dolayı toplumsal tercihlere dayalı kamusal mallar üretilmeyebilir. Hem otokratik ülkelerde hem demokratik ülkelerde bunu gözlemleyebiliriz. Seçmenlerin politika hakkında yeterli bilgiye sahip olamaması bunun sonucunda doğru tercih yapılamaması, politika hakkında bilgi edinme maliyetlerinin yüksek olması, politikaya ilgisizlik, depolitizasyon uygulamaları, yanlış veya yalan propagandalar politikada tam rekabeti engelleyen unsurlar olup devlet başarısızlığına yol açan etkenlerdir.

   Maksimizasyon teorisine göre siyasi aktörler oy maksimizasyonu yapar. Siyasi aktörler kamu ekonomisi için kararlar alırken, yapacakları harcama ve yatırımla en yüksek oy getirisini sağlamaya çalışırlar. Uzun vadeli yatırımlar yerine kısa vadeli daha erken sonuç alınabilecek yatırımlar yapabilirler. Kısa vadeli yatırımlarla halkın faydasını arttırıp oy toplayabilirler. Seçimi kazanmak siyasi iktidarlar için daha önemli olabilir, bu nedenle ekonomik boyutu göz ardı edebilirler. Kamu ekonomisinde kaynak dağılımı uzun vadeli yatırımlara değil, kısa vadeli yatırımlara yapılırsa, günü kurtarma politikaları uygulanıp, uzak veya ileri görülmüyorsa buna politik miyopluk denir. Politik miyopluk devlet başarısızlığına yol açan etkenlerden biridir.

   Piyasa ekonomisindeki dışsallık kavramı politikada da karşımıza çıkar. Patronaj ilişkisi, türev dışsallıklar ve rant politikadaki dışsallık türleridir. Siyasi iktidarlar kendi parti üyelerini koruyup gözetirler. Siyasi iktidarın (patron), üyeleri ile olan bu tarz ilişkisine patronaj ilişkisi denir. İlişki sonucunda ekonomik kaynaklar politik yandaşlara veya partizanlara dağıtılabilir. Türev dışsallık, siyasi iktidarın aldığı bir ekonomik karar sonrası meydana gelen ancak önceden tahmin edilemeyen bir dışsallık türüdür. Devlet müdahalesi sonucu piyasadaki aksaklığı düzeltirken, başka bir ekonomik problemle karşılaşmaktır. Politik dışsallığın en yaygını rant dağıtmak veya rant alanı açmaktır. Politika rant aracına rahatlıkla dönüştürülebilir. Siyasi iktidarlar kendilerine, üyelerine, iktidara yakın iş dünyasına, dostlara, akrabalara rant alanı açabilir. Çıkar grupları ve baskı grupları ranttan faydalanmak isteyebilir. Dolayısıyla rant, kaynak tahsisini bozan bir uygulama olup devlet başarısızlığıdır.

  Politik negatif ölçek ekonomisi, piyasa ekonomisindeki negatif ölçek ekonomisine benzer. Ölçek ekonomisi, üretim yapan firmaların üretimdeki verimliliğini arttırarak maliyetlerini düşürmesidir. Bir bakıma firma büyüklüğü ile alakalıdır. Firma büyüklüğü her zaman olumlu sonuçlar vermeyebilir. Negatif ölçek ekonomisi, firma büyüklüğünün artması sonucu firmanın karşılaştığı olumsuz sonuçlardır. Politik negatif ölçek ekonomisi devlet kurum ve kuruluşlarının aşırı büyüklüğü sonucunda büyük ölçekte üretim yapıp, üretim maliyetlerinin artması ve verimsiz olmasıdır. Özellikle KİT’lerin hayret verici bir şekilde verimsiz olması ve devlet kurumlarında yapılan israf, yolsuzluk, yağmacılık politik negatif ölçek ekonomisine örnektir. Bir diğer örnek ise hizmet kayırmacılığıdır. Siyasi iktidarlar ekonomik kaynakların dağılımını bölgelerin kalkınmışlık düzeyine göre değil, kendi seçmen bölgelerine göre yapabilir. Bütçe kaynaklarının bu yönde kullanılması devlet başarısızlığıdır.

   Kamu kesiminde yetki ve güç dağılımında dengesizlikler olabilir. Devletin merkeziyetçi bir yapıda olması, kuvvetler ayrılığı prensibinin tam olarak işleyememesi, yürütmenin tek elde toplanması kamu kesimindeki karar alma süreçlerini etkileyebilir. 

   Devlet kurum ve kuruluşlarının denetlenmesi kaynak tahsisinde etkinlik için önemli bir faktördür. Kurum ve kuruluşlara ayrılan bütçelerle kamu harcamaları yapılır. Harcamaların verimli alanlara yapılması hem piyasanın hem de devletin menfaatinedir. Denetim ve kontrol mekanizmasının zayıflaması harcamaların verimliliğini ve kurum faaliyetlerinin şeffaflığını ölçemez. Ayrıca politikada şeffaflık olmamasına sebep olur. Politikada şeffaflık olmayışı başarısızlığa sebep olur.

    Piyasa ekonomisinde firmalar harcama yaparken minimum maliyet maksimum kar hedefler. Kısacası firmalar gereksiz harcama yapmaktan kaçınır. Aynı şekilde insanlar doğası gereği kendi parasını harcadığı zaman titiz davranır. Minimum fiyatla maksimum fayda elde etmeye çalışır. Bildiğiniz gibi kamu harcamalarının finansmanı vergilerdir. Devlet toplanan vergileri harcarken dikkatli davranmaz. Harcama yaparken amacı kar elde etmek değildir. Harcamayı yapan bürokratlar, politikacılar, kamu görevlileri kendi paralarını harcamadıkları için kamuda gereksiz ve aşırı harcamalar meydana gelir.   

Piyasaya ekonomisine karşı kamusal çözüm önerileri de piyasa gibi mükemmel değildir. Devletin müdahaleleri piyasa aksaklıklarını gidermek yerine daha büyük problemler oluşturabilir. Devlet başarısızlığı ve piyasa başarısızlığını tamamen ortadan kaldıramayız. Minimum düzeye indirmek için modellemeler yapılabilir. Ancak devletin müdahalesinin başarısız olması sebebiyle piyasayı da kendi haline bırakamayız. Devletin müdahale araçları doğru ve etkin kullanıldığı zaman piyasa ekonomisi için dengeleyici bir unsur olmaya devam edecektir.

KAYNAKÇA

Coşkun Can Aktan – Devletin Başarısızlığının Anatomisi

Prof. Dr. Ali Özgüven – İktisadi Düşünceler – Doktrinler ve Teoriler

Prof. Dr. Binhan Elif Yılmaz – Maliye

KENTE DAİR BİR PERSPEKTİF : ZENGİN – FAKİR UÇURUMUNUN KENTE YANSIMASI

   Bu çalışmada David Harvey’in Sosyal Adalet ve Şehir kitabına dair bir inceleme yapılacaktır.

YAZAR HAKKINDA

  1935’te İngiltere’de doğdu. 1961’de Cambridge Üniversitesi’nde coğrafya alanında doktorasını tamamladı. Bristol Üniversitesi’ndeki çalışmalarının ardından 1969’da ABD, Baltimore’daki Johns Hopkins Üniversitesi’ne geçti. 2001’de City University of New York’ta çalışmaya başladı. Çalışmaları sosyal ve politik tartışmalara büyük katkıda bulunmuştur. Küresel kapitalizmin, özellikle de neoliberal biçiminin, eleştirisine sosyal sınıfın ve Marksist metotların ciddi metodolojik araçlar olarak geri getirilmesine yardımcı olması ile anılmaktadır. Harvey’in çalışmalarının en önemli özelliği, Marksist kurama uzamsallık fikrini dahil etmesi, eklemlemesi olmuştur.

Başlıca Eserleri:

  • Postmodernliğin Durumu (The Condition of Postmodernity)  – 1989
  • Sosyal Adalet ve Şehir (Social Justice and the City)  – 1973
  • Umut Mekânları (Spaces of Hope) – 2000
  • Paris, Modernitenin Başkenti (Paris, Capital of Modernity) – 2003
  • Sermaye Muamması (The Enigma of Capital) – 2010 
  • Sermayenin Mekanları (Spaces of Capital: Towards a Critical Geography) – 2001
  • Asi Şehirler (Rebel Cities: From the Right to the City to the Urban Revolution) – 2012
  • On Yedi Çelişki ve Kapitalizmin Sonu (Seventeen Contradictions and The End of Capitalism) – 2014
  • Sermayenin Sınırları (The Limits to Capital) – 1982

KİTAP ÜZERİNE

  Yalnız şehir planlamacılarını, mimarları, coğrafyacıları ve sosyal bilimcileri değil, “mekân” ve “insan” ile etkileşimde olan bütün disiplinlerden insanları ilgilendiren bir kitap olan Sosyal Adalet ve Şehir, üç kısım ve yedi bölüm şeklinde 1973 yılında ilk kez baskıya sunulmuştur.

  “Kitap, her şeyin ötesinde, hem liberal hem sosyalist kısımlarıyla, toplumsal süreçleri ve mekânsal biçimleri analitik olarak ve eyleme rehber oluşturacak şekilde bir araya getirmenin mümkün olduğunu kanıtlamayı ve bunların yorumunu göstermeyi amaçlıyor. Dolayısıyla bu kitapta, mekânsal biçimler toplumsal süreçleri içerir ve toplumsal süreçler esas olarak mekânsaldır. Bu iki parçayı birleştiren dört anahtar tema görülür: kuramın doğası, sosyal adaletin doğası, mekânın doğası, kentselliğin doğası. ”[1]

  Eserin başlığında da geçen “sosyal adalet” kavramını Harvey ‘adil yollarla sağlanmış bir dağıtım’ olarak tanımlamaktadır.[2] Harvey’e göre sosyal adalet teriminin bölgesel düzeyde sağlanabilmesi 2 koşula bağlıdır: gelir dağıtımının ve mevcut mekanizmaların düzenlenmesi.[3]

GİRİŞ

  Harvey kentleşmeyi, kapitalist sermaye birikiminin hareketleri ve krizleri kapsamında inceler. Harvey’e göre kapitalist kentleşme, üretim sürecinde ekonomik krize giren sermayenin, kârlarını arttırmak amacıyla yatırımlarını daha kârlı olan kentsel yapılı çevreye yönlendirmelerinin sonucunda ilerlemiştir.

  Harvey’e göre modern kentlerin büyümesi kapitalistlerin kârlarını maksimize etmek istemesinin tarihidir. Bu noktada kentler kapitalist sermaye birikim mantığını yansıtan bir aynadır. Harvey kent çalışmalarında genel olarak kapitalist sistemin adaletsizliği üzerine yoğunlaşır.

  “Harvey, kentsel soruna ilişkin olarak sermayenin dolaşım sürecinde kentsel yapılı çevresinin oynadığı rolü vurgularken, sermaye ve sınıf merkezli bu yaklaşımında kentsel çelişkiyi sermaye mantığından hareketle anlamaya çalışmaktadır.”[4]

KENT, MEKAN VE PLANLAMA

  Kenti anlayabilmek için kentin üstlendiği mekânsal biçimle kentteki toplumsal süreçler arasında bir ilişki kurulmalıdır. Bu çerçevede; mekânsal biçimi özümsemek adına mekânsal bilinçle (coğrafi muhayyile), toplumsal süreçleri idrak edebilmek için ise sosyolojik muhayyile bakmak ve bu iki tahayyül arasında köprü kurmak gereklidir.

  Sosyolojik muhayyile tarihimizi, yaşam öykümüzü ve bu ikisinin toplum içerisindeki etkileşimlerini kavramımızı sağlar. Coğrafi muhayyile sayesinde birey kendi hayatını mekân ve yer bağlamına oturtarak anlayacaktır.

  Kentin mekânsal biçimi toplumsal mekân felsefesiyle anlaşılır hale gelecektir ve toplumsal mekânın anlaşılabilmesi sosyolojik ve coğrafi muhayyile arasındaki bağın ne kadar güçlü olduğuyla ilintilidir. Toplumsal mekân, bireyin etrafını saran mekânsal simgeciliğe tepkilerinin ve duygularının oluşturduğu bütünsellik olarak karşımıza çıkmakla beraber sadece bireyden bireye değil zamana göre de değişiklik gösteren bir yapıya sahiptir.

  Mekânı anlamak istiyorsak mekânın simgesel anlamının yanısıra bilişsel süreç vasıtasıyla davranış üzerindeki belirtilerini dikkate almalıyız.

  Kente, içinde toplumsal süreçle mekânsal biçimin sürekli etkileşim halinde olduğu karmaşık ve dinamik bir sistem olarak bakmak onu kavrayabilmek için temel bir basamak işlevi görecektir. Çünkü insanlar her ne kadar binalarda yaşasalar da onların davranışlarına yön veren içlerinde oturdukları binalar değil kendi aralarındaki iktisadi, kültürel ve toplumsal ilişkilerdir.

KENTSEL BİR PROBLEM: SOSYAL EŞİTSİZLİK VE ADALET

  Sosyal adalet, bireysel ilerlemede toplumsal iş birliği yapma ihtiyacı sonucu ortaya çıkan ikilikler için adil ilkelerin pratiğe dökülmesidir. Sosyal adalet ilkesi ortak iş yapılmasından doğan faydaların bölüştürülmesinde uygulanır. Sosyal adalet ilkesinin temel taşı “adil yollarla sağlanan adil bir dağıtım” kavramıdır.

  Adil bir dağıtım için temel olarak üç kıstasa başvurulur: ihtiyaç, ortak yarara katkı ve liyakat. Bunları biraz açmak gerekirse;

  • İhtiyaç; gıda, konut, sağlık hizmeti, eğitim, toplumsal ve çevresel hizmet, tüketim malları, boş zamanların değerlendirilmesi olanakları, semt konforları ve ulaşım hizmetleri olmak üzere birçok faaliyet kategorisiyle tanımlanabilen ve toplum geliştikçe değişen dinamik bir yapıya sahiptir.
  • Ortak yarara katkı bir bölgeye yapılan kaynak aktarımının, diğer bölgedeki koşullara nasıl yansıdığıyla ilgilenir.
  • Liyakat ise fazladan kaynak tahsisi olarak coğrafya bağlamına oturtulabilir.

Bu üç kıstasın her birine göre dağıtımı değerlendirecek ve ölçecek yöntemlerin tasarlanması bölgesel dağıtımcı adaletin işlerliği açısından önem arz etmektedir (geleneksel arz-talep analizi, göreli yoksunluk analizi, istatistiksel analiz, uzman görüşü analizi vs.).

  Mekânsal örgütlenme ve bölgesel yatırım, nüfusun ihtiyaçlarını giderecek şekilde olmalıdır ve ihtiyaçlarla gerçek tahsisler arasındaki fark, sistemdeki bölgesel adaletsizlik derecesini yansıtacaktır. Sosyal adalet koşullarında; bölgelerarası kaynak tahsisi ve mülk edinme eşitsizliklerine, ayrıcalık verilen bölgeler diğer bölgelerin ortak yararına katkıda bulunacaksa izin verilmeli ve gelir dağıtımı gerçekleştirilirken düşük avantajlı gruplara üstünlük sağlayacak şekilde bölgesel sınırlar tespit edilmelidir.

KENTSEL EKONOMİ

  Bir şeyin yararlılığı, belirli bir gereksinimi karşılayabilme özelliği, o şeyi kullanım değeri haline getirir. Kullanım değeri, ya dolaysız olarak bir insanın kişisel gereksinimlerini giderir, ya da maddi varlıkların üretimi için üretim aracı olarak hizmet eder. Kullanım değeri, zenginliğin maddesel içeriğini oluşturur. “Kullanım değerleri toplumsal ihtiyaç ve gereklilikler, kişisel farklılıklar, kültürel alışkanlıklar, yaşam tarzı alışkanlıkları ve benzerlerinin bir karışımıdır.”[5] Örneğin; dokuma tezgahının kullanım değeri, onun yardımıyla kumaş üretilmesinde yatar.

  Değişim değeri, önce bir tür kullanım değerinin başka bir tür kullanım değeriyle değiştirilmesindeki nicel ilişki olarak ortaya çıkar ve sahip olunan nesnenin diğer malları satın alma gücünü belirtir.

  Meta[6] iktisadında kullanım değeri metanın değişim değerinin taşıyıcısıdır. Metanın değişim değeri, değerin görünüm biçimidir.

  “Bir yandan, her türlü emek, fizyolojik anlamda, insan emek-gücü harcanmasıdır; ve bu, özdeş soyut insan emeği özelliğinde oluşu ile, metaların değerini yaratır ve ona biçim verir. Öte yandan, her türlü emek, insan emek-gücünün, özel bir biçimde ve belirli bir amaca dönük olarak harcanmasıdır, ve bu somut yararlı emek özelliği ile, kullanım-değerlerini üretir.”

(K. Marx)

  Kullanım değeriyle değişim değerini diyalektik ilişki içerisine sokan Marksist yaklaşım, hem toprak kullanımının coğrafi ve sosyolojik açıdan incelenmesine yeni bir bakış getirir hem de kentsel toprak kullanımı sorunlarıyla mekânsal ve iktisadi yaklaşımlar arasında bağlayıcı işlev üstlenir.

  Analizciler, coğrafyacılar ve sosyologlar kullanım değerine odaklanmış çeşitli toprak kullanımı kuramları geliştirirken; neoklasik mikro iktisatçıların oluşturduğu toprak kullanımı kuramları ise değişim değerini merkeze alır.

   Kentsel toprak kullanımı kuramları, metaların değişimine yönelik toplumsal süreci anlamamız adına iki tarafın bütünleştirilmesiyle meydana gelmelidir.

  Kullanım değeriyle değişim değerinin iç içe girmesinin bir yolu olan kira, değişim değerinin, toprak ve mülk sahibi için bir kenara konulan parçasıdır. Kapitalist ekonomilerde kira, tekelci kira, farklılık kirası ve mutlak kira şeklinde ortaya çıkar.

  Toprak kullanımı kuramının biçimini kira ve mekânın nasıl bütünleştiği belirlemektedir. Yapılması gereken aynı bağlamdaki farklı mekân ve kira kavramlarını kapsayan, özel durum toprak kullanımı kuramları meydana getirmektir.

  Marksist kuramı kente uyarlayan, kullanım değeri ve değişim değeri arasındaki diyalektik ilişkiden yola çıkarak kentsel toprak kullanım kuramını inşa eden Harvey, toprağın ve üzerindeki yapıların, kapitalist iktisatta mal olduğunu ama bunların sıradan mallar olmadığını belirtir. Harvey’in toprağı diğer metalardan farklı bir yere koyarken kastettiği kentsel bir bağlam içinde olan toprak parçasıdır.[7] Harvey’e göre toprak ve yapıların yeri sabittir. Mutlak konum, kullanımı belirleme hakkına sahip olan kişiye tekelci ayrıcalıklar verir. Toprak ve yapılar kimsenin onlarsız yapamayacağı mallardır.

SONUÇ

  Harvey, kapitalizmin son adımına geçişteki yeni yapılanmayı ve modernitenin bu dönüşüme tepkisini ele alan neo-marksist bir kent kuramcısıdır.

  Harvey’i neo-marksist yapan temel özellikler aşağıda belirttiğim gibidir:

  • Marksist kuramı kent ve diğer özel antikapitalist mücadele mekanları üzerinde sınırlar.
  • Sınırlar çerçevesinde kuramın uygulama yöntemleri üzerine çalıştığı için
  • Lefebvre’nin kent hakkı kavramından nasıl devrimci imkanlar çıkarılabilir diye sorgulaması

  Harvey’e göre;

  • Sosyal süreçler ve mekânsal formlar arasında bir ilişki bulunmaktadır. Bu doğrultuda mekanın doğrudan sosyal olana ilişkin tasarruflarını sorgular.
  • Kentleşme sermayenin birikimiyle oluşur ve üretim ile artı(k)-değerin dolaşımı önemlidir.
  • Kent; sosyal artı-değerin ilişkisel bir sonucu, egemen ekonomik örgütlülüğün bir yansıması ve toplumun mekandaki örgütlenmesidir.
  • Gelir dağıtımı her bölgedeki nüfusun ihtiyaçlarının karşılanacağı, kaynakların bölgelerarası çarpan etkilerini azami düzeye çıkaracak şekilde tahsis edileceği, fazla kaynakların fiziksel ve toplumsal çevreden kaynaklanan özel zorlukların karşılanmasına tahsis edileceği şekilde olmalıdır.
  • Kurumsal / örgütsel / siyasal / iktisadi mekanizmalar en az avantajlı bölgelerin başarı şansının olabildiğince yüksek olmasını sağlayacak şekilde düzenlenmelidir.

  Sosyal Adalet ve şehir kitabı ile ilgili önemli yerlerin altını çizmek gerekirse;

  • Eser, tarihsel maddeciliğin mekan çalışmalarına uygulamasının ilk örneği olup sosyal adaletsizliğin mekan üzerindeki bölünme ve farklılaşmalarla nasıl örtüştüğünü gösterir.
  • Eserde kapitalist üretimin doğasından kaynaklanan akılcılık mekana taşınmakta, artı-değerin coğrafi bir izdüşümü kent üzerinde yoğunlaşmaktadır.
  • Eserin tartışma ekseni dört boyuta sahiptir: kuram, mekan, adalet, kentsellik/ kentlilik. Bu eksenleri biraz açmak gerekirse;
  • Kuram: Sosyal olandan ayrıştırılamayan bir tür uygulamanın kendisi ve toplumsal olana bağlıdır.
  • Mekan: Göreli ve ilişkisel bir doğası vardır ve toplumlar farklı mekanları kavramsallaştırabilme ve üretebilme yetisine sahiptir.
  • Adalet: Toplumsal bir sürecin içerisinde şekillenen bir uzlaşmanın kendisidir.
  • Kentsellik: Üretim / dağıtım / yeniden üretimin asal merkezidir ve toplumsal bir niteliğe sahiptir.

ESERİN KÜNYESİ

Yazar adı: David Harvey

Eser Adı: Sosyal Adalet ve Şehir

Yayın Evi: Metis Yayınları

Yayın Yeri / Tarihi: İstanbul / Nisan 2016

Sayfa Sayısı: 294

KAYNAKÇA


[1] David Harvey, Sosyal Adalet ve Şehir, Metis Yayınları, 5. Basım, İstanbul, Nisan 2016, s. 10-11.

[2] David Harvey, a.g.e., s. 96.

[3] David Harvey, a.g.e., s. 111.

[4] Fuat Güllüpınar, Kent Sosyolojisi, Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayını, Eskişehir, 2013, s. 77.

[5] David Harvey, a.g.e., s. 149.

[6] Meta:

(1) herhangi bir insani gereksinimi gideren nesnedir.

(2) kendi gereksinimi için değil, değişim için üretilen nesnedir.

Bir şeyin meta olabilmesi için emek ürünü olması ve satış için üretilmesi gerekir.

[7] Kentsel toprak, gelecekte kentsel arsaya dönüşeceği ümidi ile alınıp satılmaya başlanmış yani piyasa değeri kentsel arsa olma olasılıklarına göre oluşmaya başlayan topraklardır.

MELEZ POLİTİKA: HELİKOPTER PARA

Las Vegas  Lights kulübünün, LA Galaxy ile yaptığı maç arasında helikopterden taraftarlara para atması gibi yada La Casa de Papel’de Profesör’ün İspanya Merkez Bankasına girmek için galeyan çıkarmak adına zeplinden dağıttığı para gibi FED de ekonominin üzerine para dağıttı.

Şu an corona virüsünden dolayı tüketimde oluşan aksama için analistler ve politikacılar, hem talebi canlandıracak hem de ekonominin yapısını iyileştirecek alışılmadık bir politika ile ilgili fikirler paylaşmaya başladılar. Bu yazıda bu fikirlerden en ünlüsü olan para politikasının çaresizliğini anlatacağım.

Bilindiği üzere mal ve hizmetlerin tüketimi veya tüketici harcamaları, ekonominin temel itici güçlerinden biridir. Tüketim harcamaları, dünyanın gayri safi yurtiçi hasılasının %58’ini oluşturmaktadır. ABD ve İngiltere gibi ülkelerde bu GSYİH’larının üçte ikisini temsil ediyor. Dolayısıyla, tüketici harcamaları yavaşlarsa veya durursa, ekonomi büyük sorun yaşar. Şu an dünyada işyerlerinin kapanışlarını ve işten çıkarmaları görüyoruz. Yani tüketici harcamaları büyük bir darbe alacak bu koşullarda. Bu duruma önerilen çözüm ise, hükümetlerin her kişiye ödeme yapmasıdır. Böyle bir kararın verilme sebebi, banka hesabınızda fazladan paranız varsa, gelecek hakkında daha az endişe duyacağınız ve harcamaya daha meyilli olacağınızdır. Bazı hükümetler bunu denemeye başlıyor. Nakit banknot dağıtma geçmişi olan Hong Kong hükümeti, Şubat ayında ülkedeki yerleşik halkına 10000 Hong Kong  doları yani 1280 ABD doları vermeyi planladığını duyurdu. Mart ayında Amerika hükümeti, belirli bir seviyenin altındaki her yetişkine 1200 dolar gönderen bir paket onayladı. 82 milyonluk nüfusa sahip olan Türkiye ise sadece 2 milyon 300 bin haneye 1000 lira yani 143,27 ABD doları destek verebiliyor. Ekonomik güç bu politika için önemli olduğunu da bu rakamlarla görüyoruz. Dünyadaki diğer ülkeler de benzer planları düşünüyor. Ancak, doğrudan nakit aktarma fikri yeni bir fikir değildir. ‘Helikopter para’ terimi, 1969’da pratik bir politika aracı olarak değil, bir düşünce deneyi olarak ekonomist Milton Friedman tarafından üretilmiş, 14. Fed Başkanı Ben Bernanke tarafından da ünlenmişti. Aslında söz konusu olan politikanın ismi “Para ile Finanse Edilen Maliye Politikası”dır. 

Para politikası tek başına ekonomik toparlanmayı desteklemek veya çok düşük enflasyondan kaçınmak için yetersiz olduğunda, maliye politikası potansiyel olarak güçlü bir alternatif sunar. Özellikle faiz oranları sıfıra yakınsa. Bu yüzden parayla finanse edilen mali müdahaleler güçlü bir araçtır. Politikacıların yalnızca acil durumlarda, diğer seçenekler etkisiz olduğu zaman veya gelecekteki istenmeyen sonuçları (örneğin, yolda olan bir borç krizi) tetiklediği zaman başvuracakları tarzdan politikalardır. Şu anki koşullar için her kesimden iktisatçı tarafından desteklenen bir politika aracıdır. Bu politika aracı daha fazla kamu harcamasını sağlayan, vergi indirimi sağlayan ve fazla borçlanmaya karşı nitelikleri olan bir araçtır. Corona virüs krizinin bırakacağı ekonomik etkileri en aza indirmek için zorluğun boyutuyla orantılı hızlı ve iyi hedeflenmiş politikalara ihtiyaç vardı. O yüzden her kesimden destekleniyor. Hızlı ve o boyutta bir politika olduğu için. 

Bu krizden önce merkez bankaları  enflasyonu teşvik etmek için geleneksel olmayan bu aracı kullanırlardı. Ayrıca bu kalıcı/geri dönüşü olmayan helikopter paranın gerçek dünyada uygulanması için   koordineli mali-parasal eylemler gerçekleşmesi gerekir. Yani Merkez Bankası ile Hazine arasında işbirliği ve koordinasyon gereklidir. Şimdi şu da var ama ABD hükümeti ve Hazine, vergi ödemeden hane halklarına 1 trilyon dolar göndermeyi seçerse buna maliye politikası denir. Ancak Fed aynı şeyi yaparsa, buna para politikası denir. Bu  araç makro ekonomik politika karması gibi ama değil de gibi. Hem basit hem karışık ve bu aracın açık bir tehlikesi de var. Bu nedenle ekonomik koşullar önemli ölçüde kötüleşmedikçe açık bir şekilde denenmesi olası değildir. Fakat bir durgunluğa rastlarsak (bu zamanda görüldüğü gibi) hiçbir şey yapmamanın riski daha da kötüdür tabi. 

Helikopter para aslında bir mali operasyondur ama FED’in parmağı da var işte. Demiştim karışık işte biraz. FED’in doğrudan ABD Hazinesi’ne borç vermesini yasaklayan bir yasa var. Bu yasa yüzünden Hazine, FED’deki hesabında pozitif bir bakiye olmadığı sürece harcama yapamaz. Ayrıca merkez bankası federal hükümetin bir ajansıdır ve borcu teknik olarak hükümetin borcu olarak düşünülmelidir. ABD hükümetinin FED’den doğrudan kredi almasını yasaklayan yasadan farklı olarak, FED helikopter para harcaması yapma konusunda da yasal bir yetkiye sahip değil. Ama şöyle bir şey de vardır ki hükümetin helikopter para harcaması yapıp yapamayacağını merkez bankasına söyleme konusunda açık bir yetkisi var. Yani merkez bankası bağımsızlığı ilkesinin açık bir ihlali var burada. Ancak, katı kuralların olağanüstü koşullar karşısında gevşetildiği birçok durum gördük. Ayrıca, merkez bankası bu tür bir programa gönüllü olarak katılmayı kabul ederek resmi bağımsızlığını korumaya devam edebilir.

Ekonomiyle yapılan bu mücadelenin şimdiye kadar neredeyse yeterince vurgulanmayan başka bir boyutu daha var. Sıfır veya negatif reel faiz oranları, yarı kalıcı hale geldiklerinde sermayenin etkin tahsisini zayıflatır ve krizler için zemin hazırlar ve bu tür politikalar hükümetler tarafından sık kullanılırsa etkinliklerini zayıflatabilecek bir enflasyona ve bireysel davranışlarda değişikliklere neden olabilirler. İnsanların tadına baktıktan sonra daha fazlasını istemeye devam edecekleri korkusu da var. Uzun vadede, bu durum kaçak enflasyona yol açabilir. Ancak bu durum bugünlerde enflasyon oranlarının tarihsel olarak düşük seviyelerde olmasına kıyasen daha az endişe verici bir durum.

Tüketici Fiyat Endeksine Göre Küresel Enflasyon / Yıllık Yüzdelik Değişimleri

                                                                                                                      Kaynak: World Bank, 2020

Eğer bir merkez bankası para vermeye başlarsa, karşılık gelen varlığı olmayan borçlar yaratır ve böylece özkaynağını tüketir. İnsanlar da vergilerinin gelecekte bir helikopter para için ödeme yapmak üzere artacağını düşünürler ve gelecekteki bu yükümlülüğü yerine getirmek için paradan tasarruf edebilirler. 2008 Büyük Buhranı sırasında ABD hükümeti, 130 milyon vergi mükellefine ekonomik teşvik ödemeleri olarak adlandırılan 100 milyar dolar vergi indirimi uygulamıştı. Ne yazık ki, para durgunluğun beklemesini durduramadı ve yapılan bir ankette çekleri alan insanların sadece %20’sinin parayı gerçekten harcadığı anlaşıldı. Bu politikaya bir başka itiraz ise bunun uzun vadeli bir çözüm olmamasıdır. İşçilerin işsiz kaldıklarında işlerini sürdürmelerine veya yeni iş bulmalarına yardımcı olmaz ve bir kerelik nakit ödeme kesinlikle sabit bir maaş ödemesi gibi olmaz.

En kötü senaryoda, bu önlemler nihayetinde merkez bankalarına olan güvende bir kayba neden olabilir. Bu da finansal sistemleri zayıflatabilecek bir etkidir. Helikopter paranın harcamaları canlandırması için, kamuoyunun Friedman tarafından düşünce deneyinde tarif ettiği gibi “asla tekrarlanmayacak benzersiz bir olay” olduğuna inanması gerekir. Genel halka para vermek umutsuz bir önlem gibi görünse de, aynı zamanda düşen tüketici talebiyle mücadele etmek isteyen hükümetler ve merkez bankaları için son çare olarak güçlü bir silahtır.

KAYNAKÇA

  1. Bernanke, B. (2016) “What Tools Does the Fed Have Left? Part 3: Helicopter Money”, Brookings Institute, erişim tarihi: 22 Nisan 2020 https://www.brookings.edu/blog/ben-bernanke/2016/04/11/what-tools-does-the-fed-have-left-part-3-helicopter-money/ 
  2. Buiter, W. H.  (2014) “The Simple Analytics of Helicopter Money: Why it Works – Always”, Economics, Cilt. 8,  DOI: org/10.5018/economics-ejournal.ja. 2014-28, erişim tarihi: 22 Nisan 2020 https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2484853 
  3. Belke, A. (2018) “Helicopter Money: Should Central Banks Rain Money from the Sky?” Intereconomics 53, 34–40 erişim tarihi: 22 Nisan 2020  https://doi.org/10.1007/s10272-018-0716-9 
  4. Νikolaos A. (2017) “Eurozone Debt Monetization and Helicopter Money Drops: How Viable can this be?”Journal of Central Banking Theory and Practice | Volume 6: Issue 3, Department of Economics, University of , Thessaly, Greece erişim tarihi: 22 Nisan 2020  https://doi.org/10.1515/jcbtp-2017-0018 
  5. Skidelsky, R. (2016) “Helicopter Money Is in the Air”, Project Syndicate, erişim tarihi: 22 Nisan 2020 https://www.project-syndicate.org/commentary/helicopter-money-in-the-air-by-robert-skidelsky-2016-09?barrier=accesspaylog 
  6. Fullwiler, S. (2015) “What Is Helicopter Money, Anyway?”, Posted to New Economic Perspectives, erişim tarihi: 22 Nisan 2020 https://www.researchgate.net/profile/Scott_Fullwiler/publication/281852896_What_Is_Helicopter_Money_Anyway/links/55fb7de908aeba1d9f3a121f.pdf 
  7.  Galí, J. (2020) “Helicopter money: The time is now”, CREI, Universitat Pompeu Fabra and CEPR, erişim tarihi: 22 Nisan 2020 https://voxeu.org/article/helicopter-money-time-now 
  8. Derviş, K. (2016) “Time for helicopter money?” Project Syndicate, erişim tarihi: 22 Nisan 2020 https://www.project-syndicate.org/commentary/coordinated-monetary-policy-revive-growth-by-kemal-dervis-2016-03?barrier=accesspaylog 
  9. Irwin, N. (2016) “ Helicopter money: Why some economists are talking about dropping money from the sky”, The New York Times, erişim tarihi: 22 Nisan 2020  https://www.nytimes.com/2016/07/29/upshot/helicopter-money-why-some-economists-are-talking-about-dropping-money-from-the-sky.html